piątek, 27 maja 2011

Władza i nauka

Trudno byłoby wymyślić coś takiego, a jednak ghostwriter naszych polityków wszystko potrafi. Pani minister Barbara Kudrycka, szefowa Ministerstwa Nauki i Szkolnictwa Wyższego, miała ogłosić na spotkaniu poświęconemu popularyzacji nauki: Poprzez polityczne i społeczne zarządzanie nauką musimy zarówno zaszczepiać w społeczeństwie naukowy sposób myślenia, jak i rozbudzać naturalną ciekawość oraz zachęcać do kreatywności. Przeczytałem to kilka razy, żeby zrozumieć sens, ale to najwyraźniej wynik osłabienia intelektualnego w związku z przesileniem wiosennym. Ale jeśli już wczytać się dokładnie w tę myśl, wmyśleć się w nią do głębi, to zrozumiałym staje się sens działań reformatorskich pani Minister. Przede wszystkim - państwo jest omnipotentne - może wszystko, musi tylko chcieć. Może zaszczepiać, rozbudzać, pewnie także rozwijać. I nie musi się troszczyć o szczegóły. Jak chce - tak się stanie. Furda co będzie zaszczepiane, podobnie jak furda co pozostanie po tym zaszczepianiu. Ważne, by szczepić! Na głowie coś dziać się musi, jak mawia znajomy fryzjer. Sens, nie sens - liczy się zmiana, modernistyczna prężność i młodość pryszczata. Pani Minister najwidoczniej nie zdaje sobie sprawy, że administracja nie jest w stanie niczego rozbudzać i szczepić, może poza złymi emocjami. Że centralne zarządzanie umysłami i idea ingerencji w nie zakończonej świetlanym sukcesem były już stosowane do nauki i do społeczeństwa - z miernym na ogól, a co najwyżej krótkotrwałym rezultatem. Że wreszcie idea nauki jako racjonalnego dyskursu wielości głosów, tak w sferze nauk ścisłych, jak życia społecznego i politycznego kłóci się z ideą jedynej słuszne, pal sześć - rządowej, opozycyjnej, związkowej - prawdy. I wreszcie - że powszechna deprecjacja humanistyki, erudycji i kultury skutkuje zdziczeniem, chamstwem - i przekonaniem o zdolności państwa do kreowania społeczeństwa.

Zeźliłem się. Skoro takie myśli krążą po głowie pani Minister i jej współpracowników, a pewnie i szerzej - całej elity politycznej, to biada nam i naszemu społeczeństwu. Bo szkody, jakie zostaną i zostały wyrządzone mogą nam odbić się czkawką po dziesiątkach lat, gdy dzieci kształcone na takich ideach dojdą same do władzy. Ja się nie zgadzam.

czwartek, 17 lutego 2011

Ocena parametryczna humanistyki - oddziaływanie społeczne

Wśród paskudnie nudnych w większości materiałów z konferencji poświęconej Koncepcji systemu ewaluacji polityki naukowej w Polsce zorganizowanej przez MNiSW warto spojrzeć na prezentację Jacka Spaapena dotyczącą doświadczeń holenderskich. O ile nasze propozycje koncentrują się w gruncie rzeczy na kwestiach technologicznych i transferze między wytwórcami wiedzy a producentami i dystrybutorami technologii, Holendrzy poważnie podeszli do kwestii oddziaływania społecznego - i to nauk nie tylko humanistycznych (slajdy 13-16 prezentacji). I okazuje się, że można poważnie potraktować takie oddziaływania jak publikacje popularnonaukowe, udział w grupach eksperckich (nie koniecznie związnaych z produkcją), wystawy, udział w debacie publicznej itd. Bo celem podstawowym jest uchwycenie udziału danej nauki w wyjaśnieniu podstawowych procesów zachodzących w społeczeństwie - ale wyjaśnienie zainteresowanym członkom społeczeństwa, to znaczy 'wyjście do klienta', nie zaś tylko do kolegi z Instytutu, czy z danej grupy zawodowej - specjalistycznej. Oczywiście, takie oddziaływanie społeczne różnie można mierzyć dla różnych nauk, ale sama idea wydaje mi się 100 razy istotniejsza dla humanistyki, niż mierzenie punktami publikacji (coby było jasne - nie mam się czego obawiać w tym zakresie :)). Te ostatnie oczywiście mają swoje znaczenie, ale powinno być jasne - po co i dla kogo ma się publikować? Co chce się osiągnąć w skali makro poprzez publikacje? Po co - mówiąc w skrócie - społeczeństwo łoży na nas pieniądze? Bo - i tu się nie zachwieję - bez humanistyki więzi społeczne, spójność grupowa współczesnych społeczeństw narodowych straci swoje racjonalne podstawy. A bez racjonalności jako intersubiektywnego czynnika łączącego ponad emocjami i doraźnymi interesami duże społeczności nie będą istnieć w sposób pokojowy.

Podsumowując: warto więc zastanowić się, czy zamiast biadać nad niesprawiedliwością oceny parametrycznej MNiSW nie forsować właśnie wskaźnika oddziaływania społecznego dla nauk humanistycznych i artystycznych. I mierzyć się wówczas tym, na ile społeczeństwu jesteśmy przydatni, a nie tym, ile publikacji i gdzie zdołamy 'wcisnąć'.

środa, 16 lutego 2011

Tchórzostwo naukowców - prostota wizji medialnych

Ufff, wyjeżdżając z miasta czytałem artykuł dra Dybczyńskiego w GW i zastanawiałem się nad jego konsekwencjami. Nie komentując go szerzej, bo w GW mamy już cały szereg komentarzy, warto zwrócić uwagę na jego skutki. Choć wszyscy publicznie podkreślają jego słabe strony (ich nie brakuje i trudno nazwać tę wypowiedź zborną lub przemyślaną), to jednocześnie nie kryją zadowolenia z głośnego i publicznego wypowiedzenia krytycznych uwag o Uniwersytecie i jego funkcjonowaniu. A przy okazji stare rany i zadrażnienia wypływają radośnie - i bezproduktywnie. Bo w całej tej dyskusji przebija jedno: brak odwagi naszego środowiska.

Brak odwagi w zabieraniu głosu w trakcie funkcjonowania własnych, samorządowych [sic!] organów. Ale nade wszystko brak odwagi w powiedzeniu sobie szczerze - po co pracujemy na uniwersytecie? Nie mam złudzeń - polskie uczelnie nie są wcale w dużo gorszej kondycji niż inne wyrastające z kultury lokalnej, odcięte przez dekady od żywego i powszechnego uczestnictwa w światowym życiu intelektualnym. To coś, co trudno nadrobić z wielu względów - finansowych, organizacyjnych i powiązanych z tym infrastrukturalnych. W zakresie humanistyki - tej właściwej, to jest filologii, filozofii i nauk historycznych oraz o kulturze - trzeba też pamiętać, że nasze badania mogą budzić zainteresowanie na zewnątrz, ale najczęsicej jako materiał porównawczy. Bo Anglicy, Niemcy, Francuzi i wszystkie pozostałe nacje są w swoich badanich humanistycznych równie nacjonalistyczni jak my. Bo świadomie lub nie przyświeca im ten sam cel: wzmacnianie więzi społecznych. I mają w tym pełne poparcie swoich rządów. Tyle, że uczestniczą też od dekad w działaniach wspólnych, afirmujących odrębność nacji, ale i podkreślających jedność interesów regionalnych (europejskich). Jeśli udamy się na kongres historyczny w jednym z krajów europejskich, to nie miejmy złudzeń - wszędzie badania będą skoncentrowane na dziejach tego kraju i jego regionu. Polska nie jest tu żadnym wyjątkiem. Ale jednocześnie wyraźny jest też wyższy poziom autidentyfikacji, europejski czy euroatlantycki, społeczności płacących za badania. I dla Polaków, by włączyć się w ten dyskurs problemem jest tylko znów, że brakuje nam odwagi - w stawianiu intrygujących w skali regionalnej (europejskiej) pytań badawczych, w przedstawianiu własnych metod, ich unowocześnianiu i - przy próbach publikacji - dostosowywaniu do języka odbiorcy nie tylko pod względem wyboru języka, ale i treści komunikatu. Odwaga w nauce to podstawa, bez niej kręcimy się w kółko powtarzając do znudzenia to, co wszyscy już wiemy.

Ale też znów wracamy tu do podstawowego problemu polskiej nauki: odwagi i badań niemal nikt dziś nie premiuje, a co gorsza: zupełnie nie dostrzega się społecznych skutków oddziaływania nauki innych niż kształcenie studentów. I to jest prawdziwa choroba, która nas zżera od dekad. A przecież nauka, zwłaszcza humanistyka, jest narzędziem kształtującym poprzez pośrednictwo dziennikarzy, pisarzy, media, polityków tożsamość zbiorową. Odwracając się od nowych badań te środowiska skazują Polaków na skansen umysłowy. Ale też i naukowcy nie dbając o popularyzację sami skazują się na niebyt społeczny i ostracyzm w dyskusji. Ale do tego potrzeba odwagi - by sprawdzić się na wolnym rynku i by powiedzieć ministrom - jesteście ślepi. Ograniczeni technokratyczną wizją nie dostrzegacie skomplikowanych powiązań między modernizacją tożsamości społeczeństwa a wzrostem cywilizacyjnym. Ale - odwaga kosztuje: dotacje, granty których odmówi nam MNiSW, a w przypadku dziennikarzy - zły PR.

Dla mnie osobiście z całej tej wrocławskiej dyskusji jak na razie nie wynika kompletnie nic, bo nic nowego nie powiedziano i żadnych nowych mechanizmów nie uruchomiono. "Kryzys szkolnictwa wyższego" to news pobudzany politycznie przez rząd. A środków zaradczych realnych, sięgających strukturalnych problemów organizacji życia społecznego na razie nie zaproponowano. I nie ma co na to liczyć. Dlatego fużo lepiej zacząć od własnego środowiska - byleby z trzeźwą oceną sytuacji. Na Uniwersytecie mamy prowadzić badania i dopiero w oparciu o nie przekazywać społeczeństwu wyniki przez edukację, doradztwo eksperckie i popularyzację. I czy administracja jest taka, czy siaka, czy rektor ładniejszy czy brzydszy, czy togę ma na sobie czy na głowie - to detal (choć bywa istotny). W dłuższej perspektywie jedno powinno być jasne - odwaga w rzetelnych badaniach i ich popularyzacji musi procentować. Tyle, że to zależy tylko od nas, od naszego wewnętrznego przekonania, własnych hierarchii wartości. Nikt tej lekcji za nas, ludzi uznających się za naukowców, nie odrobi. Ani politycy, ani dziennikarze, ani zniecierpliwiona łzawymi narzekaniami publiczność.

wtorek, 15 lutego 2011

Skomplikowana inżynieria na antypodach

W związku z uczestnictwem w kongresie ANZAMEMS (badaczy średniowiecza i nowożytności z Australii i Nowej Zelandii) miałem okazję pobyć chwilę na antypodach, a ściślej w Auckland i Dunedin, odpowiednio większych (jeśli nie największych) miastach wysp Północnej i Południowej Nowej Zelandii. Pomijając różne szczegóły - jak strasznie kiepskie piwo, chyba njagorsze, jakie zdarzyło mi się wypić - uderzył mnie sposób, w jaki kształtuje się tam tożsamość społeczna. Czy może raczej - jak jest kształtowana przez trzy co najmniej trendy: dziedzictwo europejskie i kolonialne, kulturę miejscowych plemion, czy może raczej: społeczności Australii i Oceanii, ciśnienie nowych realiów polityczno-gospodarczych Azji. Dla mnie, przybysza z centralnej Europy z jej licznymi pomnikami, dyskusjami nad polityką historyczną i dziedzictwem europejskości, zaskakująca była cisza w sferze symboliki narodowej. Już sam fakt, że porty lotnicze nie noszą żadnych szczególnych nazw może być znaczący, ale nie zaskakujący. Ale dobór towarzyszących im pomników daje do myślenia. W Auckland jest to pomnik najbardziej znanej nowozelandzkiej lotniczki, ale w Dunedin to symboliczny kamień z maoryskimi symbolami i konny pomnik... założyciela miejscowego browaru Speight's (jeszcze raz powtórzę - za takie piwo... to skandal). W centrum Auckland owszem, zabudowa, nazwy ulic, wszystko to nawiązuje do spadku europejskiego. Dominująca wieża telewizyjno-widokowa, symbol Auckland, zdaje się mówić o dumie z technologicznego zaawansowania kraju. Ale wystrój ulic przyozdobionych charakterystycznymi, czerwonymi lampionami, wnętrza wieży z oczekiwaniem na Taniec Smoka, wreszcie wszechobecność podwójnych napisów - angielskich i chińskich - dają do myślenia. Możnaby powiedzieć - cóż, po prostu Nowy Rok chiński w połączeniu z presją ekonomiczną i migracyjną Chin robi swoje. I to prawda. Tyle tylko, że na to trzeba by nałożyć wystąpienie burmistrza (His Worship!) Dunedin otwierającego bankiet powitalny. Na którym z uśmiechem, ale jednak, rugał on zaproszonych, że zajmują się średniowieczem i nowożytnością Europy i kolonii, zamiast... Chin i Japonii. I uderzające jest, że nie chodziło mu o uchwycenie wspólnych trendów, badania porównawcze, strukturalne, ale właśnie przeciwstawienie dwóch odrębnych sfer wiedzy. Na to zaś wszystko nakłada się troska o kulturę maoryską, o podkreślanie, że "New Zealand is proud of its Maori heritage". Może i tak, bo dwujęzyczność napisów była wyraźna, ale realnie kultury maoryskiej, poza Wydziałem Studiów nad Dziedzictwem Maoryskim na tutejszym uniwersytecie, w Dunedin nie uświadczysz. Kultura maoryska to rodzaj wirtualnej przynależności, poprawnej politycznie identyfikacji. Być może za wiele, wiele lat rzeczywiście będzie ona częścią sposobu myślenia i ekspresji nowozelandczyków jako społeczności. Dziś jednak jej nie widać. A wioski Maori nadal przypominają slumsy - choć czystsze - w porównaniu z osadami białych.
Inżynieria społeczna, choć podskórna i nie tak widoczna jak w Europie, tu również odgrywa wielką rolę. I mi osobiście wszystko to przypominało sytuację na naszym Sląsku, względnie na terenach w równym stopniu poddanych czystkom narodowościowym po II wojnie światowej. Tyle, że w Europie musieliśmy oswoić ogrom dziedzictwa materialnego. Na Nowej Zelandii dąży się raczej do unifikacji społeczności, do scalenia poprzez afirmację kultury lokalnej zarówno przeszłości, jak i teraźniejszości w jedną, przyswajalną i akceptowalną całość. Droga jednak do tego daleka. Bo nacisk Chin w międzyczasie stawia pod znakiem zapytania - w którym kierunku ma być budowana tożsamość: nowozelandzkości odmiennej od spuścizny kolonialnej, ale i wszystkich innych trendów? Czy może "panazjatyckości"? Bo wspólnota z Australią, choć dla nas oczywista, tu wcale taką nie jest. Jak na razie w Dunedin najważniejszym pomnikiem (bodaj jedynym o monumentalnym charakterze) jest Pomnik Żołnierza, poświęcony poległym w I i II wojnie świtowej. Dla nowozelandczyków zwłaszcza ta pierwsza była ogromną traumą, kosztowała życie całej generacji farmerów i przekreśliła na lata nadzieje na szybki rozwój wysp. Stojący obok, nieco w cieniu posąg królowej Wiktorii też nie może pozostać niezauważony. Bo mimo wszystkich wysiłków politycznych przeszłość dopomina się o swoje i jak na razie najpopularniejszą tawerną nie są chińskie lokale (o maoryskich zapomnijmy, bo ich nie ma) lecz Irish Pub i Captain Cook Pub. Studenci, ta najbardziej rzutka część społeczeństwa, cenią sobie kulturę natywną, oczywiście, ale ich autoidentyfikacja zmierza ku Europie i jej dziedzictwu. Siła oddziaływań kulturowych przestrzeni, języka, obyczajów i instytucji jest tak wielka, że wszelkie próby inżynierii społecznej przypominają dążenia do reintrodukcji buszu na wybrzeżu wyspy. Jak powiedział przewodnik, zaczynają od gór w pobliżu wybrzeżą i schodzą w dół. I to potrwa. Jakieś 150 lat.

piątek, 31 grudnia 2010

Kmiecie, smerdowie i koniec roku

Przed z lekką górką 10 laty na konferencji poświęconej podsumowaniu dokonań polskiej mediewistyki XX w. prof. Przemysław Urbańczyk w legendarnym już głosie w dyskusji gromko zachęcał młodych, by rzucali się starym do gardła, by odważnie kwestionowali utarte poglądy, by wreszcie wszyscy przestali już gadać o "tych kmieciach i smerdach" i wzięli się za większe tematy. Pomijając fakt, że ówczesne 'młode wilki' były przerażone tymi wymaganiami, to, jak na ironię, w zasadzie wizja dyskutanta spełniła się o tyle, że kwestiami z zakresu historii społecznej wcześniejszego średniowiecza, w tym zwłaszcza ludności zamieszkującej wsie, nikt się niemal nie zajmuje. Sięgnięto po tematy większe, i dobrze, ale - i tu przewrotność rzeczy istych wychodzi - porzucając badania nad społecznością wiejską pozostawiono je w zasadzie w kształcie nadanym im przez prof. Buczka, Lalika, Modzelewskiego. Wprowadzone przez nich rozwiązania modelowe - sieć osad służebnych, wolna w większości ludnośc wiejska, nieliczne grupy niewolnych etc. - właściwie trwają niezmienione od lat 70. XX w. Co więcej, Dusan Trestik i Barbara Krzemińska przeszczepili je z pewnymi modyfikacjami do dziejów Czech i Węgier. O ile jednak w Czechach toczy się teraz ciekawa dyskusja nad początkami funkcjonowania społeczeństwa wczesnośredniowiecznego, wywodząca się właśnie od kwestionowania tych modeli i innych, równolegle tam funkcjonujących (Zemlicki, Novotnego itd), u nas panuje cisza. I gdy w Czechach bardzo aktywnie rozwijają się studia nad kształtem społeczeństwa w całym średniowieczu i okresie nowożytnym, u nas... jakby mniej.
Rzecz nie w tym, że od kwestii aktywnych studiów nad tym - wiejsko-społecznym - tematem zależy przyszłość naszej kultury i cywilizacji, a przynajmniej historiografii. Idzie mi raczej o pewną równowagę badań, o której warto pamiętać: jeśli zarzucamy w naszych badaniach jedno pole, to ono nie obumiera. Wchodzi w relacje z innymi teoriami, problemami i analizami, ale w kształcie raz utrwalonym, w oparciu o dawny stan badań. W rezultacie nijak się ma do współczesnych badań. I opieranie ich o te dawne ustalenia wypacza wyniki, prowadzi do błędnych uogólnień. Brak uważności w odniesieniu do procesu produkcji wiedzy o świecie może więc doprowadzić do sytuacji, w której technokratyczne społeczeństwo będzie funkcjonowało w ramach absolutnie nieracjonalnych mitów, mentalności i urządzeń społecznych. A nieracjonalność to podstawa konfliktu ze światem otaczającym i społecznością samą w sobie - i strat wydajności produkcji.
Ostatecznie więc na koniec roku patrząc na priorytety MNiSW, które skupiają się wokół wprowadzania kolejnej reformy, oraz wyniki kolejnych "plusowych" konkursów, które faworyzują bezwzględnie nauki ścisłe, o życiu i o ziemi, myślę, że czas wracać do smerdów, ratajów i kmieci. Nie ma wyjścia. No, chyba, że chciałbym, by moje dzieci stąd szybko wyjechały - a tego, jako dziadek in spe (w dalekiej dość pszyszłości mam nadzieję) - bym sobie nie życzył. Amen.

poniedziałek, 20 grudnia 2010

Holocaust i etyka historyka

Na marginesie spotkania, o którym pisałem w poprzednim poście: czy każdy powód jest dobry, by poruszać w każdy sposób każdy temat? Czy odmowa uznania za prawomocne i właściwe zajmowania się w pewien sposób, z pewnych pobudek pewnymi tematami jest tłumieniem wolności słowa? Ponieważ oto ostatnie zostałem oskarżony w trakcie i po spotkaniu, ośmielam się - nie będąc specjalistą od historii najnowszej - zabrać głos w sprawie wolności badań historycznych.
Wbrew wietrzącym wszędzie spisek i zmowę ja tę wolność widzę w naszym kraju na każdym kroku. Sęk w tym, że wolność nie oznacza jeszcze umiejętność. Wyobraźmy sobie przez chwilę wolność wykonywania zawodu lekarskiego. Każdy ma prawo uznawać się znawcę swego ciała i głosić na temat tego ciała różne teorie: że ma trzy nogi, czułki na głowie itp. Co jednak począć, gdy ktoś przechodzi od ciała swego do bliższego zainteresowania ciałami innych i głosi, że wie, jak je leczyć? Lepiej niż wykwalifikowani lekarze? Że ci ostatni tylko kłamią i on zapalenie płuc wyleczy mantrami lub cukrzycę I stopnia okładami z gryki? Wariat czasami nieszkodliwy, ale czasami śmiertelny. Mówić może co chce, ale co robić, gdy ogłosi się lekarzem, aktywnie zacznie zniechęcać chorych do słuchania ich, w zamian zaś nakłoni ich do leczenia ich dzieci - bo o nich samych już mniejsza - nowatorskimi metodami? Dalej zgadzamy się na wolność słowa i leczenie gorączki przez wkładanie dzieci do rozgrzanego pieca chlebowego (że wspomnę lektury polonistyczne)?
A co z politykami? Gdy kłamią o sobie nawzajem, obrzucają się pomówieniami i wyzwiskami - cena ich zawodu, można rzec. Ale co wtedy, gdy używają losów i nazwisk zwykłych ludzi, gdy kłamią o nich, ich życiu i personalnie ubliżają im i ich pamięci? Gdy zachęcają do nienawiści? Gdy - w imię prawdy - rzucają bezpodstawne, oparte o plotki oskarżenia zasłaniając się dobrem publicznym, lecz mierząc w zwykłych obywateli? Czy to też jest godna szacunku wolność słowa? Czy gwałt na godności bezbronnych?
Czy można z takimi skrajnymi przypadkami porównać zajmowanie się przeszłością? Według mnie - jak najbardziej. Ten,kto uważa się za historyka lub popularyzatora historii bierze na siebie odpowiedzialność za współkształtowanie tożsamości grup społecznych i jednostek. Występując z autorytetem specjalisty - czy to historyka, czy bezwzględnego dociekacza amatora - decyduje o wizji przeszłości, która będzie przyjęta jako częśc składowa świadomości współobywateli (mniejsza o to, czy zaakceptowana, czy kontestowana), a tym samym będzie kształtować ich postawy wobec teraźniejszości i zachowania w przyszłości. Historycy - w sensie: głoszący wizje przeszłości z autorytetu nadanego przez społeczność - mogą wykreować owładnięte maniami, nie związane z rzeczywistością społeczeństwo. Społeczność chorą i groźną dla otoczenia. Ani naukowcy w tym cechu, ani popularyzatorzy nie są wyniosłymi badaczami w białych kitlach nie związanymi z realiami społecznymi. Przeciwnie, w tkankę życia społecznego jesteśmy zanurzeni swoimi poglądami, a równie mocno swoją postawą bardzo głęboko.
Czy zatem wszystko wolno pod osłoną hasła wolności słowa? Historyk wieków odleglejszych żeruje na zmarłych, na ich losach, na ich godności. Historyk dziejów najnowszych żywi się także czasem i wspomnieniami żywych. W obu przypadkach problem odpowiedzialności jest jednak podobny: dotykamy intymności i godności ludzi, a to, jak się z nią obchodzimy, jest znakiem dla naszych odbiorców, czytelników chłonących wiedzę o przeszłości. Szacunek za szacunek, gwałt za gwałt - tu nie ma wymówki, to my podejmujemy decyzje, a ludzkie losy nie są tylko znakami na papierze.
No i właśnie - jak badacz przeszłości może zajmować się rzeczami godzącymi w ludzką godność, chwilami strasznymi i wydarzeniami odzierającymi z człowieczeństwa ofiary? Czy ma być sędzią? To nie jego profesja. Tą jest szukanie prawdy i nie bez racji pisali starożytni - sine ira et studio: bez gniewu, bez umiłowania (stronniczości). Dzięki temu jest szansa na przekazanie więzi z ponadsubiektywną warstwą rzeczywistości wszystkim odbiorcom. Pytanie tylko: dla jakiego celu stawia swoje pytania? Czy pytając o nieślubne dzieci księży i łamanie celibatu chce poznać realne przyczyny ludzkich decyzji, dramatów i zjawisk społecznych? Czy działa na rzecz zrozumienia ludzi, których wykorzystuje? Czy zaspokaja swoje ego i zapotrzebowanie jakiejś społeczności, która chce krwi i igrzysk? Motywacja ma znaczenie i dla sposobu badania i dla jego zasadności. Rozrywka kosztem godności umarłych i żywych to rzecz niegodna, bo destrukcyjna dla funkcjonowania wspólnoty we wszystkich obszarach życia społecznego.
No i kończąc wracam do tytułu: czy powinno się stawiać pytanie o rzeczywistą liczbę ofiar komór gazowych Oświęcimia? Miliony, czy setki tysięcy? A może dziesiątki? Tak, uważam że można i trzeba, taka jest nasza powinności - ale wcześniej trzeba się jasno zapytać: po co stawia się to pytanie? I co chce się począć z odpowiedzią? Na wspomnianym spotkaniu słyszałem te pytania i widziałem jasno, expressis verbis wyrażony ich cel: zakwestionowanie tradycyjnych szacunków miało służyć pokazaniu, że Żydzi manipulują Holocaustem w celach materialnych, że są śodowiska, gazety, politycy, historycy im ulegli. Że żydowski spisek dławi wolność itd., itp. Antysemityzm karmiący się Holocaustem. Takie stawianie pytań uznaję za zachowanie amoralne, destrukcyjne dla społeczności, wykroczenie przeciw etyce historyka, szarganie godnością zamordowanych dla własnej, godnej najwyższej pogardy podniety.
Wolność badań historycznych stoi poza wszelką dyskusją. Jednak badanie ma tylko jedno uzasadnienie - dążenie do prawdy, do uchwycenia tego, co ponadsubiektywne. Jeśli chcemy czegoś innego - używajmy własnego życiorysu i zmarłych oraz żywych zostawmy w pokoju.

niedziela, 19 grudnia 2010

Strach i głośne słowa

Miałem nieprzyjemność uczestniczyć - na szczęście jako widz - w panelu poświęconym kontrowersyjnym wydarzeniom w historii najnowszej Polski. Jego przebieg przypomniał mi scenę z 'Pingwinów z Madagaskaru'. Kultowa dla mnie - Skipper zwraca się do króla Juliana: Czyny więcej znaczą niż słowa! Na co Julian odpowiada mu z bliska przez megafon: NIE JEŚLI SŁOWA SĄ WYSTARCZAJĄCO GŁOŚNE! No i właśnie. Dyskusja dotyczyć miała kwestii historycznych, sposobów narracji etc. Tak przynajmniej sądziłem. Ale okazało się, że jeden z panelistów, z akceptacją kolejnego i gorącym przyzwoleniem większości sali uznał, że jest to spektakl, w którym liczą się GŁOŚNE SŁOWA. Logika, merytoryczne argumenty, ba!, kultura i szacunek dla współdyskutantów - to wszystko furda. Liczy się spektakl, występ, w którym etyka obowiązująca historyka, minimum odpowiedzialności wobec tych, których losy wykorzystuje się dla własnych potrzeb - nie mają żadnego znaczenia.
No cóż, można powiedzieć - jego prawo. Ok, ale dla mnie gorsze było coś innego - że obserwatorzy, patrząc na ten żałosny spektakl ego obrażającego, miotającego się, bijącego na oślep - klaskali, niemal tupali z radości. Szoł, spektakl, adrenalina - jako wartość najwyższa, z definicji rzecz lepsza niż wywód logiczny, traktowany z pogardą, jako przejaw kunktatorstwa, miękkości. Jejku, niczym powtórka z lat 30-tych, 50-tych, 60-tych XX w. i dzielnych chłopców w dzielny sposób dzielnie szukających twarzy do plucia i bicia.
I najgorsze - to fakt, że niemal nikt nie sprzeciwił się temu, głosu nie zabrał, śmieszności i anachronizmu sceny obnażyć nie chciał... Ale może i racja, może to wszystko miało ponadczasowy wymiar: logika, ratio przegrywać musi z uwodzącym - przynajmniej na chwilę - brakiem zahamowań? Oby nie, oby nie tego nasi studenci nauczyli się z tego spotkania.