poniedziałek, 15 maja 2017

Uniwersytet Polskiego Alternatywnego Naukowania

W ubiegły piątek, 12 maja, na antenie radia RMF24 prof. Jerzy Duszyński, prezes PAN, przedstawił swoją wizję Uniwersytetu Polskiej Akademii Nauk. Zastanawiałem się, czy w ogóle myśleć o tym dłużej, bo przecież to niby sprawa wewnętrzna PAN. Ale jednak - niby. W gruncie rzeczy to jeden z najgorszych pomysłów, jakie ostatnio w sprawie polskiej Akademii zostały wyartykułowane. I nie, nie przemawia przeze mnie lęk przed wyższością osiągnięć kolegów z PAN - o czym za chwilę. Nie obawiam się też o przyszłość swojego Uniwersytetu. Natomiast tak, uważam, że w tym projekcie najwyraźniej przebija się specyficzny, wywodzący się jeszcze z PRL elitaryzm, w ramach którego walka o faktyczne i realne przywileje uargumentowane zasiedzeniem, a nie dorobkiem, jest przedstawiana jako nowatorska droga do uzdrowienia... Tylko - czego? No, może poza budżetem i sensem istnienia PAN?

W największym skrócie: Uniwersytet PAN miałby stać się w bliżej nieokreślony sposób powiązaną federacją instytutów, które kształciłyby, jak dotychczas, głównie doktorantów oraz niewielką liczbę studentów drugiego, a w przyszłości pierwszego stopnia. Mowa jest o... 1000 studentów. W 2014 r. w instytutach PAN pracowało ponad 3700 pracowników naukowych. Jednocześnie w zakresie finansowania instytuty nadal miałyby być finansowane na bieżącym poziomie dotacji statutowej - ta jest dziś wielokrotnie wyższa od analogicznej dla jednostek uniwersyteckich, bo to ona jest podstawą finansów instytutów PAN, które nie posiadają dotacji tzw. dydaktycznej w wymiarze identycznym z jednostkami akademickimi. Natomiast - choć tego nie mówi Profesor wprost - w związku z podjęciem kształcenia studentów PAN musiałby otrzymać większe środki na funkcjonowanie i rozwój. Zmiany nie mogą bowiem być niekorzystne dla PAN:
Nie możemy wejść do tej reformy zmieniając drastycznie sposób finansowania i to jeszcze niekorzystnie, bo przecież my nie możemy kształcić 30 tysięcy studentów, my chcemy kształcić bardzo niewielką liczbę studentów. 
No dobrze, ale po co? Po co tworzyć coś, co będzie kształciło niezauważalną w skali kraju liczbę studentów? Dlaczego mnie to denerwuje? No to poczytajmy dalej, jak widzi miejsce tego Uniwersytetu PAN autor pomysłu w ramach systemu Szkolnictwa Wyższego:
Jeżeli koledzy z uczelni mówią "ale to jest nierówna konkurencja" - bo takie głosy padają, "my mamy olbrzymie obciążenia dydaktyczne, wy ich nie macie, więc wy macie lepsze publikacje, czy macie ich więcej". Ale my nie możemy ciągle konkurować w Polsce, między sobą, my konkurujemy z Europą, ze światem. Nikt o zdrowych zmysłach nie powie, że ludzie w Uniwersytecie Harvarda, albo na MIT mają lepsze warunki i więcej pieniędzy niż ludzie z Ohio State University. No tak jest. I nikt nie powie, w takim razie bardzo proszę uśrednić wszystkie warunki, to wtedy będzie sprawiedliwie. Tak naprawdę w Stanach Zjednoczonych istnieje olbrzymia liczba uczelni, które są na niskim poziomie, jeśli chodzi o badania, ale istnieje kilka bardzo dobrych uczelni i to one tworzą wizerunek nauki amerykańskiej. Podobnie jest właściwie wszędzie. My chcemy stworzyć całkowicie nowy typ uczelni, uczelni, która wyjdzie z tego zaklętego kręgu niemożliwości trafienia do czołówki europejskiej. I oczywiście chcę powiedzieć, że w każdym z naszych uniwersytetów są wyspy doskonałości, w każdym z naszych uniwersytetów są doskonali ludzie, ale oni nie tworzą masy krytycznej. My mamy taką masę krytyczną.
Jednym słowem - bo to pada także wcześniej - UPAN ma być twarzą polskiej nauki, o odrębnym finansowaniu, działającym według odrębnej ustawy (o PAN). Tu mają trafiać najlepsi studenci, tu mają się znaleźć środki na zatrudnianie światowej klasy uczonych. Tu mają być finansowane specjalne stypendia doktoranckie dla najzdolniejszych studentów zagranicznych.
Nie przyciągniemy na nasze studia doktoranckie ludzi z zagranicy, jeżeli zaproponujemy takie warunki finansowe, że oni w naszym kraju ledwo wyżyją wynajmując mieszkanie. A właściwie - nie wyżyją wynajmując mieszkanie, na przykład w Warszawie, Krakowie, czy Poznaniu i innych miastach. Tu jest główny koszt, my musimy coś takiego zrobić. Natomiast obsługa tego będzie oczywiście kosztować.
Uniwersytet PAN nie ma być więc publiczną szkołą wyższa, lecz miejscem prowadzenia badań i kształcenia w elitarnych warunkach, nieporównywalnych z jakąkolwiek uczelnią w kraju, elitarnej grupy studentów za pieniądze publiczne. Ten elitaryzm ma być uzasadniany tym, że zdaniem prezesa PAN to jednostki PAN tworzą zasadniczą liczbę publikacji, badań w nauce polskiej. Taka myśl mi się jednak tli - jeśli pracownicy PAN są tak świetni, to czemu nauka polska zdaniem krytyków nadal ma się tak źle? Czemu dotąd heroiczna walka PAN nie przyniosła przełomu i nie wyniosła nas na piedestał nauki światowej?
Nie chcę popadać w nadmierną ironię. To w niczym nie pomaga. Z pewnością prezes PAN ma rację - powstanie UPAN pomoże w umieszczeniu jednej jednostki wyżej w rankingach niż dotąd udawało się to polskim uniwersytetom dźwigającym od lat ciężar ministerialnych strategii rozwoju edukacji i zmniejszania bezrobocia. I z pewnością w ten sposób zostanie oddalone widmo reformy PAN. Nikt nie będzie się już pytał, po co trwa struktura o słabo określonych celach i niemierzalnej wydajności. Bo przecież ona będzie po to, by podnosić narodową dumę w rankingach. A że przy okazji osiągniemy model z premedytacją wspieranego i forowanego przez władze małego, monopolistycznego centrum 'doskonałości' kosztem całego ekosystemu  nauki i rozwoju? Że powstanie prawdziwa monokultura wiedzy, a doprowadzi to do realnego zaniku bodźca rozwojowego dla prawdziwych uczelni wyższych (bo i tak nie mają szans przy ich obciążeniach dydaktycznych doścignąć UPAN)? A to w konsekwencji spowoduje migrację z uczelni poza UPAN do UPAN i spadek kultury jakości w uczelniach o tradycyjnym profilu funkcjonowania. Wszystko to nie jest zmartwieniem pomysłodawców UPAN. PAN jest bowiem ich celem.

Dlatego jeśli tak ma być, to myśląc o całej Akademii, a nie o PAN, może pójdźmy tym rewolucyjnym tropem dalej - proponuję zwolnić całą kadrę naukową w PAN, ogłosić wolny konkurs na zatrudnienie w UPAN i przyjąć tych, którzy - niezależnie od obecnego miejsca zatrudnienia - mają najlepsze kompetencje naukowe i dydaktyczne. Nie będzie dyskryminacji, skoro wielu pracowników PAN i tak ma drugi i trzeci etat w szkołach publicznych i niepublicznych. A pozostali nie mając doświadczenia dydaktycznego raczej nie powinni kształcić elity studentów? Wtedy dopiero logiczny wywód prezesa PAN jakoś się domknie - stworzymy naukowe i dydaktyczne centrum korzystające z najlepszych akademickich zasobów ludzkich kraju.
W innym przypadku cała ideologia stojąca za tym projektem nie zakryje prostej motywacji - znalezienia dodatkowych źródeł pieniędzy dla struktury, której władze najwyraźniej nie widzą innej drogi przekonania władz i społeczeństwa, po co ma ona dalej istnieć. I proszę tylko bez nieporozumień - cenię sobie współpracę z koleżankami i kolegami z PAN, doceniam - choć nie przeceniam - ich osiągnięcia. Ale to nie przeszkadza mi widzieć destrukcyjnych dla szkolnictwa wyższego i polskiej nauki, lobbistycznych działań władz PAN.

środa, 3 maja 2017

'ukazując spod tego kłamstwa rzeczywistą prawdę' czyli historia vs polityka historyczna w oficjalnej odsłonie?

Wywiad, jaki przeprowadził redaktor TVP Historia 30.04.2017 r. z Prezydentem RP Andrzejem Dudą odbił się echem w mediach - ale chyba przede wszystkim ze względu na te elementy, które potwierdzały wcześniej przyjęte poglądy cytujących wybrane fragmenty dyskutantów. Z mojego - historyka - punktu widzenia istotniejsze jest spojrzenie Prezydenta i jego obozu politycznego na historię, historyków i tzw. politykę historyczną. Z góry przepraszam za obszerne cytaty, ale sprawa jest poważna i nie chcę być posądzany o manipulację.

Od razu trzeba powiedzieć, że historycy nie są atrakcyjnymi partnerami dla Prezydenta i zwolenników przedstawianych przez niego poglądów. Właściwie sądząc z poniższego cytatu partnerami w refleksji nad najnowszą przeszłością Polski pozostają podzielający jego poglądy dawniej i dziś. Na przykład dawni działacze Ligi Republikańskiej, pracownicy IPN z otoczenia śp. mediewisty Janusza Kurtyki, a także - jak rozumiem - urzędnicy wspierający śp. prezydenta Lecha Kaczyńskiego. Nie będąc historykiem czasów najnowszych nie czuję się tym dotknięty, aczkolwiek pamiętając nawet swoje kursowe zajęcia z lat 90. mam poczucie życia w innej rzeczywistości, niż autorzy deklaracji wygłaszanych przez Prezydenta. Generalnie na zasadzie przeciwieństwa można powiedzieć, że historycy 'nie rozumieli, co to znaczy pamięć historyczna'.

I chyba z tym można się zgodzić, a nawet rozszerzyć - nie rozumiemy tego, czym zdaniem otoczenia Prezydenta ma być 'pamięć historyczna' to jest 'pokazanie przede wszystkim młodym prawdziwej polskiej historii z prawidłowo rozłożonymi w niej akcentami'. To pierwsze jest trudne, bo jest przedmiotem dyskusji i stałego tworzenia, nie jest statyczne. A to drugie, to już kwestia polityki w stanie czystym, to jest świadomej manipulacji grupą - tu z pomocą odwołania do przeszłości - dla osiągnięcia określonego celu. Wreszcie, nic to nie ma wspólnego z 'pamięcią historyczną' jako przedmiotem badań, czyli pewnym wspólnym zespołem przekonań o przeszłości podzielanym przez społeczność. Prezydent szanuje tych, którzy chcieli i chcą stworzyć akceptowany przez niego stan 'pamięci historycznej'. Dla historii jako nauki miejsca w tym nie ma.


'Czy rzeczywiście można powiedzieć, że takie wydarzenia, jak otwarcie kanału TVP Historia, otwarcie muzeum, potem ustanowienie Dnia Żołnierzy Wyklętych coś zmieniło w świadomości Polaków?
Zmieniło bardzo wiele, ale tutaj przede wszystkim wymieniam pana prezydenta profesora Lecha Kaczyńskiego. On od samego początku nie tylko swojej prezydentury, ale także wtedy, gdy był prezydentem Warszawy, gdy właśnie to dzieło budowy Muzeum Powstania Warszawskiego realizował, o tych sprawach niezwykle poważnie myślał.
Ale nie możemy zapominać o młodych ludziach, o młodych historykach, którzy od samego początku lat 90. przypominali choćby o Żołnierzach Niezłomnych. To, że dzisiaj Żołnierze Niezłomni są tak ważnym tematem w naszej przestrzeni historycznej, naszej w związku z tym również debaty o polskiej historii, o tym, co dla nas ważne, o tym, w jaki sposób budujemy nasz etos jako naród, kto był ważny w przestrzeni polskiej historii, kto był rzeczywiście bohaterem polskiej wolności, niepodległości. To, że dzisiaj o tym tak często mówimy, że mówią o tym przede wszystkim młodzi ludzie – to właśnie wielka zasługa choćby tych młodych zrzeszonych w Lidze Republikańskiej, którzy o tych sprawach mówili już od dziesięcioleci.
To wielka zasługa pana prezydenta profesora Lecha Kaczyńskiego, ale w tym aspekcie nie można również zapominać o panu profesorze Januszu Kurtyce, prezesie Instytutu Pamięci Narodowej, i jego współpracownikach, którzy na tym tle także mają wielkie zasługi.
Więc była ta grupa ludzi, którzy rozumieli, co to znaczy pamięć historyczna, którzy łaknęli tego pokazania przede wszystkim młodym prawdziwej polskiej historii z prawidłowo rozłożonymi w niej akcentami. Bo nawet nie chodzi o to, czy ktoś fałszuje historię, czy jej nie fałszuje. Chodzi o dwie rzeczy: w jaki sposób rozkładamy akcenty, pokazując tę historię – to jest jedno, i dwa – czy mówimy wszystko, a więc czy są takie elementy, które stanowią białe plamy w historii. Tych białych plam w polskiej historii, zwłaszcza w okresie komunistycznym, było bardzo dużo i bardzo dużo było kłamstwa historycznego. Dzisiaj cały czas trwa ciężka praca nad tym, w jaki sposób to kłamstwo historyczne wymazać, ukazując spod tego kłamstwa rzeczywistą prawdę – i to zarówno w aspekcie akcentowania tego, co ważne w naszej historii i co rzeczywiście budowało i buduje, ale i pokazywania tego, o czym przez lata komunistyczne nie wolno było mówić'

Redaktor: 'Ci historycy to właściwie była – można powiedzieć – taka Pierwsza Kadrowa. Klimat intelektualny pod koniec lat 90. i na początku XXI wieku nie sprzyjał za bardzo temu odkrywaniu białych plam. (...) Bo przecież to, że Aleksander Kwaśniewski wybrał przyszłość, też było pewnego rodzaju polityką historyczną, prawda?'

 Zatem polityka historyczna. Że bywa różnie rozumiana, to jasne, dyskutowaliśmy o tym. Ale tu ważne jest, czym się właśnie staje na skalę krajową. Prezydent daje jej jasną wykładnię - jej związek z prawdą jest luźny. Bo prawda nie jest tu istotną wartością. Ważny jest 'nasz punkt widzenia' na zdarzenia z przeszłości. Nie to jest ważne, czy ktoś ukradł coś ze stragany, ale to, jak widzi to ta lub inna straganiarka. A my mamy wspierać punkt widzenia tej straganiarki, u której kupujemy gruszki. Nie dochodząc, czy ktoś ukradł, czy nie ukradł. I rozumiejąc, że ktoś może mieć inny punkt widzenia. Nawet sprzeczny z naszym - niech ma! Przyznaję, że tak otwarcie postmodernistycznego, relatywistycznego, pragmatycznego podejścia do historii ojczystej się nie spodziewałem. Boję się jednak, że przygotowujący pana Prezydenta do wystąpienia nie zastanawiali się mocno nad tym, co głoszą. Że jest sprzeczność między wołaniem o 'prawdziwą historię' i o 'właściwe rozkładanie akcentów'.

'A co Pan Prezydent miał na myśli, mówiąc w lutym zeszłego roku, gdy na Narodowej Radzie Rozwoju przedstawiał Pan założenia polityki historycznej, że ona powinna być bardziej ofensywna? O co chodzi z tym określeniem – ofensywna?
Popatrzmy, jak robią to chociażby nasi sąsiedzi. Czy my się zgadzamy z tym, czy się nie zgadzamy, mamy często zastrzeżenia, bo uważamy, że nie pokazują historii w sposób prawdziwy, czyli ‒ krótko mówiąc ‒ przeinaczają fakty historyczne, deprofilują je, ale prowadzą bardzo zdecydowaną politykę historyczną, która niestety nie zawsze jest dla nas korzystna. W związku z tym my prowadźmy naszą politykę historyczną – o tym mówiłem w znaczeniu ofensywności. Pokażmy prawdę taką, jaka ona była z naszego punktu widzenia jako Polaków. '

 Aksjologia polityki historycznej. Tu, przyznaję, ze smutkiem widzę nacisk na walkę, konflikt, etos napięcia rewolucyjnego i spełnienia w momencie epifanii Narodu pod postacią twardego jądra zaangażowanych i pozbawionych skazy bojowników o Naród i Polskę. Pomijam już jawne - przepraszam - rozmijanie się z rzeczywistością (pedagogika wstydu??? cała młodzież wstydziła się polskości pod wpływem braku odpowiedniej wizji historii???). Dotyka mnie jednak stwierdzenie, że 'fałszowano nasz obraz w nas samych' - to warto by jednak dowieść. Pewnie te słowa przerzuca się na ruchy polityczne, ale jako historycy powinniśmy jasno zażądać dowodu na takie uogólnienie. Może jakieś studium ówczesnej historiografii polskiej? Bo ja pamiętam dążenia do podkreślania więzi kulturowych z Zachodem i stałą dyskusję, czy model centrum - peryferie ma sens. Dla mnie nie, dla innych tak - ale to była dyskusja o fakty, nie o przekonania.
Poza konfliktem - liczy się w zasadzie kilka rzeczy: oczywiście Wyklęci czy też teraz Niezłomni, dalej katastrofa smoleńska, największa tragedia w historii Polski (znaczy się większa niż II wojna światowa, obozy zagłady, powstanie warszawskie? o odleglejszej przeszłości nie wspomnę), wreszcie pozytywy II RP. Bez ironii i sarkazmu dodam jednak, że z uznaniem dostrzegam akceptację udziału żołnierzy Armii Polskiej współpracujących z Armią Czerwoną i wyzwalających Polskę w 1944-1945 r., przy pełnym sprzeczności i wzajemnych zaprzeczeń ze strony Prezydenta podejściu do tego tematu. Wreszcie interesujące jest wsparcie dla historii lokalnych, które jednak - uważam - jest sprzeczne z całą aksjologią prezydenckiego projektu 'polityki historycznej'. W jej ramach historia lokalna może być tylko sceną, na której rozgrywać się będą te same wszędzie, tylko z różnymi dekoracjami i aktorami, przedstawienia. Obawiam się, że taka historia lokalna stanie się karykaturą tej, którą z trudem staramy się budować szukając właśnie specyfiki historii lokalnych w kontekście historii szerszych. Widać to i w interpretacji historii ogólnopolskiej. Jeśli Prezydent uważa, że II RP była kwitnącym krajem, który bez II wojny światowej dziś byłby na poziomie gospodarek krajów Zachodu - rozumiem, że Niemiec raczej niż Portugalii - to można się tylko zadumać nad wiedzą historyczną jego doradców z zakresu i ekonomii i historii. Ale chyba przede wszystkim dostrzec w tym konsekwencję - nikt nam nie powie, że było jak było, bo my wiemy, jak być miało. I w kraju i w przestrzeni lokalnej.

'Przede wszystkim młodzieży wciskano przez całe lata 90., że my, jako Polacy, powinniśmy się wstydzić i powinniśmy mieć w związku z tym jakieś kompleksy. Fałszowano nasz obraz w nas samych – to po prostu jakaś kompletna aberracja! I to, że dzisiaj młodzież wychodzi, że jest dumna ze swojego pochodzenia, że jest dumna z tego, że pochodzi z Polski, że się urodziła w Polsce, że tutaj mieszka, że mówi w polskim języku, że ma tę wielką polską historię – to jest wspaniałe zjawisko i cieszę się, że w ten sposób zaprzeczamy tamtemu, co wtedy było realizowane, nie wiem po co.
Po to, żeby łatwiej było nad nami zapanować w ramach jakichś wielkich organizmów narodowych? Żebyśmy byli pokorniejsi w ramach Unii Europejskiej? Nie wiem, po co to robiono. Ale fakt jest taki, że robiono.'
'Jak przedstawiano polską historię, jak przedstawiano nas jako Polaków, jak pisano o tych, którzy o patriotyzmie wtedy mówili: że to ciemnogród, że to w ogóle jacyś dziwacy, aha, oczywiście ‒ że to faszyści, bo ktoś mówi o tym, że mamy biało-czerwone barwy, że powinniśmy być dumni jako naród, że chcemy silnej Polski – to faszysta, chce silnego państwa, to faszysta!

Tymczasem wszyscy obok nas cały czas budowali siłę swoich państw, tylko my mieliśmy być słabi. Nie, absolutnie – ja się z tym fundamentalnie nie zgadzam i dlatego uważam, że powinniśmy prowadzić, wzorując się, idąc za panem prezydentem Lechem Kaczyńskim, twardą, zdecydowaną politykę historyczną ‒ politykę prawdy. W naszej historii były też trudne momenty, gdy trzeba skłonić głowę ‒ ale to były momenty, w tym całym wielkim procesie historii to były tylko momenty! I oczywiście mówmy prawdę, przyznawajmy ją. Ale przede wszystkim mówmy o tym, jaka ta historia rzeczywiście była, a to jest wielka historia – historia wielkich zasług, historia ludzi, którzy nie wahali się dla ojczyzny oddawać życia, historia ludzi, którzy z niezwykłą inteligencją i błyskotliwością budowali tę ojczyznę, mam na myśli choćby wielką budowę przemysłową II Rzeczypospolitej w latach 20. i 30. Można sobie tylko wyobrazić, jak wyglądałby rozwój Polski, gdyby tego załamania 1939 roku i lat wojny, i zniszczeń, i także zniszczenia całego pokolenia inteligencji w Polsce nie było ‒ tylko gdyby Polska mogła się nadal normalnie rozwijać. Myślę, że gdyby takich zdarzeń nie było, gdybyśmy nie stracili tamtego pokolenia i nie stracili wszystkiego, co udało się wtedy zbudować, a co zostało zniszczone, to mielibyśmy dzisiaj rozwój na poziomie co najmniej bogatych państw Europy Zachodniej, jestem o tym absolutnie przekonany.'

'Wyraźne są też głosy krytyki, że może powinniśmy bardziej niuansować tę ocenę Żołnierzy Wyklętych. Jak Pan się odnosi do tych głosów krytyki?

Bardzo wiele wpływowych miejsc we współczesnej Polsce, niestety zwłaszcza także i po 1989 roku, w mediach i różnych innych wpływowych instytucjach, fundacjach itd. zajmują osoby, których rodzice czy dziadkowie aktywnie walczyli z Żołnierzami Wyklętymi w ramach utrwalania ustroju komunistycznego. Czyli krótko mówiąc: byli zdrajcami, dzisiaj byśmy tak powiedzieli wprost – ja w każdym razie bym tak powiedział. Trudno się w związku z tym dziwić, że oni nie są zainteresowani tym, żeby Żołnierze Niezłomni byli nazywani bohaterami i żeby pokazywać tę prawdę, kto tu rzeczywiście walczył o wolną Polskę, a kto ją oddawał w sowieckie ręce i był sowieckim namiestnikiem w naszym kraju. Więc to ‒ powiedzmy sobie otwarcie – jest starcie również ideologiczne, to jest starcie historyczne, ale to jest starcie również o to, kto w naszym kraju ma sprawować rząd dusz, czy nadal ma być on w rękach postkomunistów. Ja takiemu czemuś mówię: nie.'
'No właśnie, Żołnierze Wyklęci, a może tak naprawdę to jest spór o to, żebyśmy wreszcie odcięli to, co nas łączy z PRL-em. Mamy np. w tej chwili spór o to, czy PRL był państwem totalitarnym, czy nie.

PRL nie jest jednobarwny. Gdy ktoś powie: „PRL to czerń”, to ja powiem: „Absolutnie się z tym nie zgadzam”. Bo nigdy nie pozwolę nazwać czernią żołnierzy 1. czy 2. armii Wojska Polskiego, późniejszego Ludowego Wojska Polskiego, czyli tych, którzy bardzo często nie zdążyli do armii Andersa, a którzy szli ze Wschodu. Czy oni, zwykli żołnierze, chcieli uczynić Polskę komunistyczną Polską? I oddać ją w sowieckie ręce zniewolenia? Myślę, że nikt z nich nad tym się wtedy nie zastanawiał, a w każdym razie bardzo niewielu z nich to byli ideologicznie ustawieni, przysłani rzeczywiście do ideologicznego urabiania, przedstawiciele de facto sowieckiego imperium. Oczywiście byli wśród nich oficerowie polityczni itd., ale oprócz tego – czy przede wszystkim – był zwykły żołnierz.

(...)  I absolutnie nie pozwolę kalać ich imienia tylko dlatego, że byli w armii, która później stała się Ludowym Wojskiem Polskim. Ale oprócz tego byli jeszcze inni. Tak więc mówię: to nie jest jednobarwne i nie można wszystkich wrzucić do jednego worka.'

Jeśli walka jest najwyższą wartością, to muszą też być wrogowie. I polityka historyczna musi ich mieć, określać i służyć ich eliminacji.

'Czy Pana zdaniem właśnie polityka historyczna może pomóc w sklejaniu naszej podzielonej wspólnoty w tej chwili?

W jakimś sensie tak, aczkolwiek będzie również prowadziła do podziałów – i trzeba mieć świadomość, że ci, którzy są potomkami zdrajców, nigdy nie będą chcieli tego przyznać, że są potomkami zdrajców. I oni będą walczyli z prawdą historyczną. Tak jak powiedziałem: miejmy tego świadomość, że dzisiaj dzieci i wnuki zdrajców Rzeczypospolitej, którzy tutaj walczyli o utrzymanie sowieckiej dominacji nad Polską, zajmują wiele eksponowanych stanowisk – w biznesie, w mediach, w różnych wpływowych miejscach. Oni nigdy nie będą chcieli się zgodzić na to, żeby prawda o wyczynach ich ojców, dziadków i pradziadków zdominowała polską narrację historyczną. Będą zawsze przeciwko temu walczyli ‒ i w tym znaczeniu tej jedności nie będziemy mieli nigdy.'

Zły pieniądz wypiera lepszy. Nigdy nie należałem do zwolenników polityki historycznej, ale szanuję tych, którzy widzą w niej narzędzie do szerzenia pragnienia i poszukiwania prawdy. Ale cytowany wywiad, a w nim słowa Prezydenta budzą moje obawy, że taką już nie jest i nie będzie w naszym kraju przez długi czas. Że polityk historyczna oznacza już tylko POLITYKĘ. Nic więcej. Wielkie dzieło przebudowy świadomości społecznej. Mam tylko nadzieję, że historycy okażą się odporni na pokusy komercjalizacji swojej działalności w imię krótkotrwałego sukcesu komercyjnego. Nasze zadanie, jako naukowców, widzę inaczej. Dążenie do prawdy jest imperatywem, jest drogą, jest procesem okrutnym, bo będącym procesem istotnym ze względu na to, czym jest, a nie dla kogo jest. I może dlatego nasza nauka nie zyskuje szacunku kolejnych władców. I może dobrze to o nas świadczy?


sobota, 22 kwietnia 2017

Optymizm Obywateli Nauki. Konstruktywnie idealistyczna opinia o projektach

Członkowie ruchu Obywateli Nauki ogłosili swoją opinię o trzech projektach/propozycjach założeń do nowej ustawy o nauce i szkolnictwie wyższym. Bagatela, 61 stron tekstu. Trudno więc omawiać, a tym bardziej polemizować z całością proponowanych w tej opinii do opinii rozwiązań. Chciałbym jednak - bo tu są jak rzadko w naszej debacie o nauce i szkolnictwie wyższym spójne poglądy - odnieść się do kilku zasadniczych kwestii związanych z ramami funkcjonowania uczelni i kadry.

a) konieczność zwiększenia do 1% nakładów na naukę i 1% nakładów na szkolnictwo wyższe. Wygląda to dobrze. Ale - obawiam się, że to wynik narzuconego toku dyskusji: państwo i tylko ono powinno finansować wszystko to, co jest, by system efektywnie funkcjonował a sektor nauki przynosił korzyść społeczeństwu.
Ale może warto podyskutować, czy jest sens łączyć w jeden system uniwersytety badawcze, badawczo-dydaktyczne i wyższe szkoły zawodowe? Może co najmniej te ostatnie, a może i część tych drugich powinna stać się częścią systemu edukacji kierowanego przez MEN? Jeśli szkoła nie prowadzi badań, lub je symuluje, to jaki jest jej związek z działem nauki? Taka separacja wybitnie zmniejszyłaby liczbę jednostek finansowanych przez państwo i podniosłaby per capita dofinansowanie pozostałych. To prawda, jednostki przeniesione do królestwa MEN też musiałyby się zmierzyć z problemem finansowania - ale to mogłoby tylko pomóc w rozstrzygnięciu, które z nich w jakim zakresie mają pozostać i kształcić jako szkoły zawodowe powiązane z sektorem produkcji i usług. I przenieść część finansowania ich istnienia na tych, którzy chcą korzystać z kadr kształconych w tych zawodowych uczelniach. Podobnie warto rozważyć zwiększanie finansowania rozwoju i badań z środków biznesu. Dotychczas widzimy odwrotną politykę - to środki na naukę są pompowane w biznes z pomocą przeróżnych programów wspierających współpracę z nauką. Współpraca jest iluzoryczna, pieniądze hojnie przepływają do sfery prywatnej bez widocznego - przynajmniej dla mnie - skutku dla nauki.
Doceniam więc postulat wzrostu nakładów w okolice średniej europejskiej, ale nie wiązałbym sztywno rozwoju nauki ze zwiększaniem środków z budżetu. Raczej szukałbym rozwiązań na rzecz ich projakościowej dystrybucji i dywersyfikacji dochodów uczelni. Uzależnienie od państwa skutkuje monokulturą w zakresie celów krótkookresowych, co mści się przy gwałtownej zmianie tych ostatnich przez ministrów.

b) konieczność wzmocnienia władzy rektora wybieranego w wyborach przez reprezentantów całej uczelni. ON chcą w konsekwencji zmniejszenia władzy dziekanów i podporządkowania ich rektorowi, włącznie z mianowaniem przez rektora. I to może zadziałać, ale tylko wtedy, gdy uwierzymy w kolektywną mądrość Akademii wybierającej zawsze najlepszego, widzącego daleko i szeroko kandydata. Co jednak, gdy wspólnota wybierze takiego, który z różnych politycznych, wewnętrznych relacji jest korzystny dla najsilniejszych w danym momencie? Lub gdy w trakcie kadencji okaże się, że jego działania szkodzą wspólnocie? Tymczasem postulowany tryb zarządzania przypomina politykę "zwycięzca bierze wszystko". Jaki mechanizm bezpieczeństwa chcą ON wbudować w ten system? Zwłaszcza, że postulują jak najogólniejszą ustawę, zostawiającą jak najwięcej miejsca na regulacje wewnętrzne?
Znów obawiam się, że to echo od kilku lat krążącej opinii, że zlikwidowanie "udzielnych księstw" wydziałowych uzdrowi uczelnie. Owszem, usprawni zarządzanie uczelnią przez sprawnego rektora, ale czy brak opozycji kiedykolwiek uzdrowił chory system polityczny? A życie składa się i z dobrych, i z mniej dobrych sytuacji.

c) optymizm ON widać też w podejściu do struktury i mechanizmów samoregulacji w uczelni. Pragną zwalczać silną pozycję wydziałów w imię sprawności zarządzania, bo boją się podziałów i wewnętrznej konkurencji na uczelni. Wnoszą więc o wolność w organizacji struktury uczelni. Znów - to się może udać, jeśli akurat ciało akademickie zostanie natchnięte na wiele lat duchem mądrości i miłości prawdy. Co jednak, gdy natchnienia nie będzie, lub okaże się krótkotrwałe? By temu zapobiec ON wskazują na konieczność kontroli i rozliczania władz uczelni. Że niby jak? Jeśli przez MNiSW, to bójcie się Boga, przecież to otwieranie drzwi do oportunizmu - w tym politycznego - władz uczelni. Jeśli przez inne organy, w tym kolegialne, wewnętrzne, to sytuacja będzie podobna, tylko obiekt niepokoju rektora inny. W każdym wypadku długookresowe dobro uczelni schodzi na plan dalszy.
Obawiam się, że cele długookresowe, odpowiednio ważone między ogólnikami i konkretami, powinna określać ustawa jako czynnik zewnętrzny i w odniesieniu do nich powinny być realizowane działania kontrolne. Także podstawowe ramy struktury administracyjnej i mechanizmy zarządcze powinny znaleźć się w ustawie jako ramie prawnej oderwanej od lokalnego kontekstu. Owszem, jestem za pozostawieniem uczelniom jak największej dozy autonomii, zwłaszcza w zakresie organizacji badań naukowych. Ale uważam, że o ile cele taktyczne, krótkookresowe najlepiej realizuje się właśnie w kontekście lokalnym, to strategiczne, średnio- i długookresowe powinny być określane w odniesieniu do szerszego kontekstu społeczno-gospodarczego. A tego - obawiam się - autonomia uczelni nie zapewni. Bo lokalna grupa interesu będzie szukać zysku w odniesieniu do swojej sytuacji, nie zaś odległej przyszłości i dalszych skutków społecznych. Zatem - znieść wydziały? W porządku, ale w zamian proszę o strukturę, która pozwoli ustabilizować aktywność dydaktyczną i stworzy ramy dla aktywności badawczej niezależną od lokalnych nacisków i interesów.

d) doktorat i habilitacja. W obu przypadkach problem jakości pojawia się jako motyw przewodni dyskusji, ale rozwiązania - zmniejszenie liczby uczelni przyznających stopnie, zwiększenie wymogów formalnych, zacieśnienie kontroli nad postępami pracy doktorantów - uważam za pozorne o tyle, że są możliwe już w obecnym systemie. Tyle, że nikt ich nie stosuje. Czy zniknie plaga pseudo recenzji (fatalny, wtórny, ale... dopuszczam..., zgodny z zapisem ustawy... etc.)? Czy promotorzy będą gremialnie wraz z kierownikami studiów solidnie oceniać postępy pracy doktorantów? Czy skoro słabe habilitacje i doktoraty przechodzą przy recenzentach i komisjach zewnętrznych, to nie przejdą w całości przeniesione poza macierzyste rady? Itd, itp. Nie widzę też sensu powoływania 'doktoratów zawodowych', tak jak nie widzę sensu 'doktoratów wdrożeniowych'. Wciąż bowiem mnożymy byty, zamiast upraszczać strukturę. Uzgodnijmy - praca naukowa potrzebuje wyznaczników, ale czy innych niż doktorat (na wstęp), a przede wszystkim dorobek naukowy i - ewentualnie - dydaktyczny? Komu jest potrzebny 'doktorat zawodowy'? Albo 'wdrożeniowy'? Ładnie będzie wyglądał w CV? Bo jeśli ma otworzyć do czegoś drogę - to nieunikniona jest inflacja wszelkich tego typu rozwiązań. Nie podzielam więc optymizmu ON, że w tym przypadku zaostrzenie regulacji przyniesie pozytywny skutek. Raczej postulowałbym znów powołanie jasnych, sztywnych, ale prostych ram gwarantujących stabilność długookresowych (jeden doktorat, tylko naukowy) i krótkookresowych kryteriów (bieżący dorobek naukowy) w karierze naukowej. I tyle. A jeśli ktoś potrzebuje w CV tytułu - wskrześmy baronów, hrabiów, książąt innowacji i działalności zawodowej. Nie rozmydlajmy znaczenia jasnego, tradycyjnego określenia. I wiem, że tak się już dzieje 'na Zachodzie'. Ale to kiepski argument. W pełni więc popieram - jeden doktorat, ale jeśli znosimy profesurę, znieśmy też habilitację.

e) w pełni przyklasnę ocenie postulatów przymusowej mobilności: ' Dla poprawy jakości nauki nie jest istotne, czy zatrudniany kandydat pochodzi z tej, czy z innej jednostki, ale czy zatrudniany kandydat jest faktycznie najlepszy. (...) A zatem mobilność tak, ale nie jako przymus, a poprzez stworzenie warunków owej mobilności.' (s. 23). Dodałbym - mobilność rozumie się w dyskusjach o SW w kontekście strukturalnym, zatrudniania w jednostkach. Ale dużo efektywniejsze byłoby spojrzenie przez pryzmat funkcjonalności - co chcemy osiągnąć poprzez mobilność? Wymianę doświadczeń? Rozprzestrzeniania dobrych praktyk w nauce i dydaktyce? Rozbijanie skostniałych struktur myślenia? To wszystko można osiągnąć wspierając rozwój usieciowienia nauki i dydaktyki. Już dziś dzieje się to w kontekście dużych zespołów grantowych, ale też środowisk 'konferencyjnych'. Ten ruch warto wspierać i rozszerzać na elementy struktury - korzystanie z laboratoriów i zasobów bibliotek będących własnością państwa, nie uczelni, udział w dydaktyce realizowanej w uczelniach - bo jest on oddolną wskazówką, czym mobilność jest w praktyce. Czy naprawdę raz zatrudniony w danej jednostce badacz musi być tylko tu wykorzystywany? Może korzystniej byłoby, gdyby mógł na rok-dwa-trzy związać się z zespołem z innej uczelni, nie tracąc podstawowego miejsca zatrudnienia. To wyzwanie organizacyjno-administracyjne, ale gwarantujące stabilność ludziom, którzy jednak miewają rodziny, a dające nadzieje na efekt synergii w obrębie naszego nie tak znów dużego kraju. I w tym kierunku idą też propozycje ON, choć koncentrują się na kadrze profesorskiej jako nosicielach Nowego (s. 24). A problem jest jednak bardziej złożony i wymaga przewartościowania myślenia o nauce i dydaktyce wyższej - nie struktura, lecz nauka jako całość, a realizacja przez stale zmieniającą się, choć mającą stałe punkty odniesienia, węzły - uczelnie, sieć.

f) kończąc, bo i tak za długo już, tylko zacytuję 'Wyrażamy przekonanie, że jakakolwiek reforma polskiej nauki, która nie będzie uwzględniała kwestii procedur rekrutacyjnych, zakończy się porażką lub – w najlepszym razie – utrzymaniem niedobrego status quo. Dopóki najlepsi nie będą mieli sprawiedliwych szans na zatrudnienie i prowadzenie badań naukowych nowe regulacje spowodują jedynie pozorowane, czysto adaptacyjne działania, służące przede wszystkim neutralizacji wymuszanych z zewnątrz zmian.' (s. 25). Nic dodać, nic ująć.

Podsumowując - opinia ON siłą rzeczy tkwi w dyskursie narzuconym przez trzy omawiane projekty i generalny kształt wypowiedzi publicznych o szkolnictwie wyższym. Obawiam się, że ON nie doceniają też roli praw Murphy'ego w życiu codziennym. Naprawdę, jeśli coś może pójść źle, to pójdzie. Warto więc zadbać, by w sytuacji, gdy źle pójdzie, można było odwołać się do stabilnych ram gwarantujących jakość. Odróżnijmy też - dostęp do informacji jest nam zagwarantowany, to my raczej boimy się z niej korzystać (s. 44). I warto, mimo wszystko, spojrzeć inaczej na naszą naukę i szkolnictwo wyższe. Mieszamy bowiem w kotle kolejny raz, ale od mieszania nie przybywa jedzenia. Co najwyżej zwiększa się liczba kucharzy i personelu pomocniczego żyjącego z mieszania.

No i Wujek Dobra Rada - proponuję mającym mniej cierpliwości ominięcie szczegółowych analiz, często powtarzających argumentację omawianych projektów - i skupienie się na rekomendacjach (w omawianym zakresie s. 28-31). Nie zawsze do końca zgodne z wywodami szczegółowymi, ale zwięzłe i klarowne. Jeśli jednak ktoś ma czas - niech czyta całość. Z pewnością to ciekawsze i bardziej stymulujące doświadczenie niż śledzenie większej części powtarzających się wypowiedzi o potrzebie reformy.

środa, 19 kwietnia 2017

Czy humaniści to badacze? Na marginesie propozycji władz rektorskich UW

Od razu muszę przyłączyć się do chóru zachwyconych, że wreszcie ktoś z naszego środowiska zaproponował konkretne rozwiązania. Trochę to jednak żałosne, że wplątani w te niekończące się 'konsultacje' Kongresu Nauki cieszymy się z każdego, nawet najmniejszego przejawu racjonalizmu i aktywności naszych - szeroko rozumianych - elit Akademii. Ale rzecz w tym przypadku - nawet, jeśli niewielka rozmiarami - jest wszak ważka: jak wyłaniać i czym mają być 'uczelnie badawcze'?
Rozbudowana ich definicja nie budzi moich zastrzeżeń:

'Uniwersytet badawczy powinien zawierać w swojej misji trzy zasady. Po pierwsze inicjować i prowadzić badania o przełomowym dla nauki znaczeniu (research intensive). Po drugie mieć zdolność do działania na najwyższym poziomie, w co najmniej kilku obszarach nauki (comprehensive approach) oraz po trzecie kształcić w oparciu o najlepsze i często niestandardowe techniki, aby absolwenci uczelni tworzyli elity gospodarcze, naukowe, społeczne oraz polityczne (excellence in teaching). We wszystkich tych obszarach efekty działania uniwersytetu badawczego, mierzone konkretnymi wskaźnikami, muszą zdecydowanie przewyższać średnią dla wszystkich uczelni w kraju (substantial output)'.

Już z tej definicji widać jednak, że uczelnią badawczą może zostać a) uczelnia o ugruntowanej tradycji pracy zespołów badawczych i szkół o międzynarodowym znaczeniu, lub b) uczelnia zamożna, którą będzie stać na zatrudnienie odpowiedniej klasy badaczy wprowadzających miejscowych kolegów w nurt i poziom właściwy dla faktycznie przełomowych badań. Czy może być to duża uczelnia? Krępujące pytanie, ale warto je postawić - czy wobec ponad tysiąca pracowników naukowych i naukowo-badawczych można będzie zatrudnić w naszych warunkach 100-150 badaczy realizujących przełomowe badania? Przy tym poziomie finansowania mam spore wątpliwości, bo optymizm optymizmem, ale jeśli już uda im się osiągnąć ten poziom, czym ich zatrzymamy?

Być może odpowiedzi na to pytanie warto poszukać właśnie w komplementarności pozostałych obszarów - realna interdyscyplinarność najwyższej jakości badań ma szansę zaistnieć właśnie na dużych uczelniach - pod warunkiem wysiłków na rzecz otwartości przepływu informacji, zachęt do współpracy i poznawania się. Coś, co obecne warunki - w tym zasady parametryzacji - skutecznie u nas tłumią. Bardzo też cieszę się z nacisku położonego na nauczanie wynikające z badań. Mówimy o tym od lat, ale realnie ze świecą szukać takich programów dla licznych roczników na studiach humanistycznych. A to przecież powinno być naszym atutem - profesjonalne wprowadzanie w światową humanistykę, w kody kulturowe, bez znajomości których podejmujący decyzje w skali kraju, ale nawet większych grup społecznych są jak bezbronne dzieci we mgle.

Tę moją radość z racjonalności zaćmiły jednak szczegóły. Jak wiele już prób zmian i ta jest zdominowana punktem widzenia STEM-owych badaczy. No bo dlaczego niby o jakości kształcenia ma świadczyć publikowanie przez magistrantów i doktorantów artykułów w czasopismach, w tym zwłaszcza A i C listy ministerialnej? Dla metodologii badań humanistycznych monografia jest tym, czym seria eksperymentów dla badań eksperymentalnych. Artykuły są cenne, ale bez opisu eksperymentu nie ma kontroli poprawności wywodu. To tak, jakby oprzeć ocenę na podstawie wniosków bez opisu eksperymentu pozwalającego na jego odtworzenie.
Jakość badań - znów mierzona artykułami list A i C. No litości! Tu nie chodzi o wielosłowie humanistów,  o zatęchłe tradycje, ale o różnice metodologii, ba, może nawet ontologii badań. Bez świadomości tych różnic będziemy się błąkać po powierzchni problemu nie widząc, że STEM i humaniści mają więcej wspólnego, niż się sądzi powszechnie - ale ci, którzy są świadomi metodologii i ograniczeń swoich dziedzin.

Nie rozumiem też, dlaczego jednym z kryteriów doskonałości ma być 'Dostęp do infrastruktury badawczej (co najmniej 2 laboratoria lub urządzenia wpisane na Mapę Drogową Infrastruktury Badawczej lub finansowane jako SpUB) – umożliwienie realizacji przełomowych projektów'? Zaraz, a może lepiej otworzyć lab dla badaczy mających konkretne projekty i środki na utrzymanie sprzętu? Naprawdę, kupiono już masę sprzętu, który niszczeje, bo każdy chciał mieć gadżet za 1-2 mlny. Ale pomijając to - może warto zauważyć, że tym, czym są laboratoria, powinny być BIBLIOTEKI! Nie przechowalnie zasobów XIX-wiecznej literatury i dorobku polskich badaczy XX-XXI w., ale profesjonalne biblioteki naukowe. Dziś nie ma takiej żadnej w Polsce, bo dekad braków w zasobach nie udało się nadrobić. Tak jak koledzy STEM rozdrabniamy się kupując coś tu, coś tam, jakiś zasób elektroniczny ma ta uczelnia, jakiś tamta. A wiedzy i systemu wymiany informacji nie ma. Nie ma też świadomości, że nie będzie dobrych badań humanistycznych bez dobrych bibliotek. Bo one pozwalają zanurzyć się w to, co żywe z tradycji i bieżące w badaniach.

No i wreszcie - rozbawiło mnie jako warunek dla humanistów: 'opracowanie fundamentalnych dzieł'. Czyli - edycja Mickiewicza raz jeszcze? Dzieła wszystkie Szopena? Mowy braci L. i J. K.? Fundamentalnie się z tym nie zgadzam, bo to mi pachnie kolejnym gniotem finansowania programów resortowych badań nad Istotnymi Problemami Polski i Polskości. Uważam, że dla humanistyki ważniejsze jest zapośredniczanie na najwyższym poziomie między własną kulturą - szeroko rozumianą - a kulturą otoczenia. Szkolenie studentów i wprowadzanie otoczenia w czytanie kultur i korzystanie z ich inspiracji. Fundamentalne dzieła to slogan, fundamentalnie skażony fundamentalizmem.

Doceniam trud władz rektorskich UW. Ale - obyśmy nie zapomnieli, że nauka ma wiele twarzy, że wraz ze śmiercią humanistyki rośnie świat wesołych, stechnicyzowanych ignorantów, dla których postprawda (tfu!) i każda inna moda komunikacyjna to świetna zabawa. Uczelnie badawcze powinny być centrami innowacji społecznych i kulturowych tak, jak w dziedzinie STEM centrami badań podstawowych inspirujących działania praktyczne. Na skalę międzynarodową, może kiedyś światową. Daleko nam do tego - ale już zazdraszczam kolegom z UW, że ich władze widzą horyzont i chcą tam iść. Keep going!

środa, 29 marca 2017

Dekadencki smaczek katastrofy? Kim chcemy być?

Na dzisiejszej Komisji Finansów mojej macierzystej Almae Matris debatowaliśmy nad rektorskimi zasadami podziału dotacji podstawowej. Z grubsza - władze rektorskie czołowego uniwersytetu w naszym kraju chcą położyć nacisk na wsparcie masowego kształcenia i liczebność kadry, a osłabić znaczenie jakości badań naukowych. W tym roku, bo w przyszłym, po nowej parametryzacji i z nową ustawą to kto wie, może będzie inaczej. A może nie. Propozycja zyskała poparcie Komisji głosami zainteresowanych 2-3 wydziałów i zdumiewająco licznej na obradach administracji centralnej. Przytaczam ten lokalny kontekst, bo naszła mnie w trakcie - a trakt ten był nie tylko męczący, ale naprawdę folklorystyczny - refleksja nad brakiem sensu refleksji nad uzdrowieniem - reformowaniem systemu nauki w Polsce. Czy system jest zły? To zależy od mierników. Czy wymaga zmian? To zależy od celów, jakie mu przypiszemy. I tu leży sedno problemu - czy my, jako Akademia, w ogóle chcemy czegoś wspólnego? Idąc dalej - czy Akademia istnieje poza wyłącznie umownymi, wewnętrznymi wyznacznikami pozbawionymi treści dla otoczenia - miejscem pracy i wewnętrzną hierarchią?
Nie przemawia przeze mnie pesymizm, bo mam dużo wiary w ludzkie pragnienie kreacji i poznania prawdy. Boję się tylko, że w wyniku manipulacji polityków, którzy w latach 90. i na początku XXI w. ukształtowali naszą napędzaną sterydami masowego kształcenia naukę, Akademia ostatecznie rozpadła się na dwie, źle do siebie przystające grupy: badaczy biorących udział w dydaktyce, oraz profesjonalistów zarabiających na utrzymanie pracą w szkolnictwie wyższym, przede wszystkim w aspekcie edukacyjnym o masowym charakterze. Istniejące między tymi grupami pole wspólne właśnie się ulatnia. A może inaczej - od lat już go nie było, ale też nie było nad tym dyskusji, bo masowość kształcenia wymuszała odsunięcie badań na daleki horyzont. Tych przyzwyczajeń nie da się zmienić łatwo. Bo w krótkiej perspektywie grupa zyskujących na wzroście wymagań wobec siebie jest zawsze mniejsza niż tych, którzy korzystają z łagodności systemu. Systemu, który w dłuższej perspektywie zacznie się rozpadać bez realnej, wysokiej jakościowo oferty dla studentów i dobrodziejów instytucji naukowo-dydaktycznych. A tej nie będzie, bo masowość kształcenia nigdy na taką się nie przełoży.
Uwikłani w te dylematy strukturalne powinniśmy chyba sami, nie czekając na Ministra i jego postulaty, które siłą rzeczy będą koniunkturalne i krótkookresowe, sobie odpowiedzieć na pytanie - do jakiej Akademii należymy? Jakiej Akademii chcemy? Wypowiedzi na kolejnych Kongresach nie budzą mojego entuzjazmu - to głównie głosy lobbystów zachwalających korzystne dla swojego środowiska rozwiązania. A czas ucieka.
Może więc trzeba powiedzieć sobie szczerze - należy oddzielić kształcenie masowe od nauki. To pierwsze dołączyć do MEN jako logiczny, kolejny stopień edukacji dzieci. Kształcenie elitarne pozostawić tylko wybranym jednostkom badawczym. Bo jeśli nauka ma przynieść nową wiedzę o świecie, podtrzymywać dialog kulturowy ze światem, transmitować nowe trendy w kulturze do rodzimego społeczeństwa, to nie stanie się to poprzez powtarzanie treści dobrze znanych zwielokrotnionemu odbiorcy. To wymaga wysiłku przy wytwarzaniu wiedzy, a potem przy budowania dróg - pośredników z otoczeniem, Bez wysiłku nie ma rezultatu!
Jak na razie siedząc na tej karuzeli rozmaitych pomysłów i domysłów widać tylko jedno - nauka na tej niepewności nie zyskuje. Badacze - także nie. Studenci? Bynajmniej. Paradoksalnie najlepiej mają się ci, którzy boją się zmian. Bo niepewność uzasadnia konserwowanie zwyczajów. Żadne reformy tego nie zmienią, człowiek jest dużo inteligentniejszy od kameleona, ale trochę z jego genów też ma. A że to prowadzić musi do katastrofy, gdy świat wokół się zmienia? Cóż, to będzie nas wszystkich wina. Bo wciąż wszyscy jesteśmy Akademią.

wtorek, 7 marca 2017

Sny ministra?

Wicepremier i minister nauki i szkolnictwa wyższego, Jarosław Gowin, wyraźnie ożywił się medialnie w związku z prezentacją przez potrójnych założeń do reformy nauki i szkolnictwa wyższego. I trudno się dziwić, okazja do politycznego wykorzystania przyjętej strategii przeczekania na tle reformy MEN musiała kusić. Moją uwagę spośród licznych enuncjacji Ministra i jego współpracowników przykuł jednak wywiad dla Gazety Wyborczej z dnia 06 marca. Przykuł uwagę, bo wypowiedzi Ministra zaskoczyły i przestraszyły mnie nie tyle zawartością merytoryczną, co odmiennym stanem relacji z rzeczywistością.
1. Już sam tytuł i powiązana z nim wypowiedź ministra budzi zdziwienie. Rzecze on bowiem: 'Nasze działania nie są obliczone na ograniczenie liczby studentów, tylko na podniesienie poprzeczki. Nowy algorytm finansowania zachęca najlepsze uczelnie, by przyjmować najzdolniejszych'. Eeeeeee, że co, proszę? Przypomnę, że nowością w obecnym algorytmie, który określa przydział dotacji budżetowej dla uczelni było wprowadzenie wskaźnika dostępności kadry 1:12 z odchyleniem +1 oraz zastrzeżeniem zmian w dotacji +- max 5%. Dla wydziałów humanistycznych i społecznych, które władze uczelni i ministerstwo od dekad zachęcały lub na nich wymuszały kształcenie masowe w celu pozyskania dla uczelni większej dotacji, to mógłby być spory kłopot. Dla uczelni uzależnionych od tego typu kształcenia - to jest kłopot. Tylko co to ma wspólnego z podnoszeniem poprzeczki i zachęcaniem do przyjmowania najzdolniejszych? W tym mechanizmie nie ma żadnego bodźca projakościowego poza ograniczeniem liczby studentów - zwłaszcza na studiach dziennych.
2. Minister mówi, że ograniczanie liczby studentów nie jest najlepszym rozwiązaniem, 'Ważne, by za zmniejszającą się liczbą studentów nie szła redukcja etatów naukowych. Nowe zasady finansowania zachęcają, by zatrudniać naukowców'. Ciśnie się kilka słów na usta, ale głównie - w jaki sposób zachęcają? Skąd mianowicie uczelnia miałaby wziąć pieniądze na nowe etaty, skoro a) tzw. stała przeniesienia stabilizująca dofinansowanie ma znikać i może zniknąć w ogóle, 2) radykalne zmiany zasad obliczania wysokości dotacji na kilka miesięcy przed ich zastosowaniem do wyliczenia budżetu uniemożliwiają zaufanie Ministerstwu w zakresie stabilności zasad finansowania. Innymi słowy - jaki prezes zdecyduje się zatrudnić w firmie na etaty nowych pracowników, jeśli zamawiający zmienia cały czas, bez uwzględniania jego opinii, warunki zamówienia, w tym budżet projektu? O tym, by ten budżet miał na stałe wzrosnąć - nic nam nie wiadomo.
3. Zatrudnienie powinno zdaniem ministra objąć głównie młodych: 'Niedawno w tym gabinecie siedział rektor uniwersytetu, na którym na prawie jeden pracownik naukowy przypada na 55 studentów, a na pedagogice – na 40. Mówimy o dosyć prestiżowym uniwersytecie. Jak ten rektor ma poprawić sytuację i uzyskać lepszy wynik finansowy? Albo zmniejszając liczbę studentów, albo np. przyjmując na etat kilkudziesięciu doktorantów. Chcemy zachęcać do tego drugiego rozwiązania.' No i to jest interesujące, ale 1) w algorytmie nie ma pieniędzy dla asystentów, czy w ogóle pracowników bez stopnia doktora, 2) zatrudnić doktorantów, przydzielić im po min. 240 (na UWr) godzin, kazać im pracować naukowo, wypełniać funkcje administracyjne i płacić stawkę asystencką oraz oczekiwać doktoratu za 3-4 lata? Czy w tych warunkach poprawi się jakość doktoratów - nie sądzę. Podsumowując - bez pieniędzy na wynagrodzenia rektor ma przyjąć doktorantów, którzy mają zająć się dydaktyką na dużą skalę - bez specjalnego doświadczenia. Podnoszenie poprzeczki?
4. Skąd wziąć na to pieniądze? 'Sytuacja uczelni nie jest tak zła, by nie mogły przyjmować młodych, zdolnych naukowców na etaty. Przez lata kształciły masowo i mają z tego tytułu nadwyżki finansowe.' Czyli fundujemy uczelniom brak stabilnych warunków finansowania i oczekujemy, że ich zabezpieczenie finansowe zostanie rozdysponowane na etaty, na które ministerstwo samo nie daje ani grosza?
5. Ale dalej jest jeszcze lepiej. Reporter pyta się Ministra, który pragnie walczyć z drenażem mózgów i wyjazdami młodych do uczelni zachodnioeuropejskich, jak chce przekonać ich do powrotu? Ano 'Moim zdaniem to zbyt hierarchiczny charakter ścieżki kariery i zbyt późne osiągnięcie samodzielności naukowej. Przeciętnie na Zachodzie osiąga się ją w wieku trzydziestu kilku lat, w Polsce średni wiek zdobycia habilitacji to 46 lat.'. Co za mantra jakaś! Od lat słyszymy to samo - młodzi nie mogą się przebić, mają kłopoty z karierą naukową, trzeba ich wspierać. Trzeba - ale jak? Czy naprawdę istnieją tak silne bariery prawne i obyczajowe utrudniające osiągnięcie wcześniej samodzielności naukowej? Doktorat z zakresu historii średniowiecza zrobiłem mając 26 lat, habilitację po zmianie radykalnie przedmiotu badań - w wieku 34 lat, tytuł profesora otrzymałem w wieku 41 lat. A jestem zdania, że można te szczeble przejść szybciej, jeśli ktoś rzeczywiście poświęci się pracy naukowej. Panie Ministrze, to nie hierarchia i skostnienie - choć jeśli są, to trzeba z nimi walczyć - to niekonkurencyjne wynagrodzenia powodują, że młodzi będą wyjeżdżać na studia doktoranckie i post-doki zagranicę, a jeśli dostaną etat - większość nigdy do Polski nie wróci. I Minister jest chyba tego świadom, bo otwarcie mówi 'Finansowanie szkolnictwa wyższego nie wzrośnie tak, byśmy byli konkurencyjni wobec uczelni zachodnich. Ale wkrótce uruchomimy np. ścieżkę doktoratów wdrożeniowych we współpracy z przedsiębiorcami. Tam stypendia nie będą wynosiły 650 zł, ale kilka tysięcy.' Jednym słowem - wdrożenia albo śmierć!
6. Wreszcie kwestia pobudzania mobilności naukowców: 'Opowiadam się za zasadą bezwzględnej mobilności – po doktoracie i habilitacji powinno się szukać zatrudnienia na innej uczelni. Tylko takie rozwiązanie doprowadzi do naprawdę transparentnych, uczciwych konkursów na stanowiska. Mam świadomość, że to rozwiązanie wywoła ogromny opór'. No dobrze, ale skąd wniosek, że samo wyrzucenie - i to dwukrotne, po doktoracie i po habilitacji - poza rodzime gniazdo przyniesie sukces mierzony rozszerzeniem horyzontów badacza i lepszymi badaniami? A przede wszystkim - jak widzi Minister otwarcie rynku na tę mobilność? Bo ja widzę raczej 1) spółdzielnie między uczelniami, zwłaszcza w dużych  ośrodkach, 2) pozbywanie się starych pracowników wraz z awansem - ale niekoniecznie przyjmowanie nowych, 3) rozpaczliwą obronę przed awansem wymuszającym opuszczenie miejsca pracy. Nic w tej procedurze nie zapewnia transparentności konkursów.

I tak dalej można jeszcze trochę. Tylko po co? Żeby było jasne - doceniam i podzielam zdanie Ministra, że reforma, jeśli ma mieć sens, musi zmierzyć się z zasadniczymi problemami, zmienić status quo, a nie tylko nadpisać dziesiątki przepisów. Ale to, co przedstawił Minister w trakcie wywiadu budzi mój niepokój, bo wskazuje, że nie interesują go realia funkcjonowania szkolnictwa wyższego w Polsce. Że myślami jest przy innych problemach, a nawet jego uszy oddalone są od poziomy doczesnego życia uczelni i badaczy oraz studentów, a krążą raczej na orbitach rozgrywek partyjnych w piaskownicy zwanej polityką. Chciałbym, by Minister, jeśli już musi przeprowadzać kolejną reformę (bo w to wątpię), to niech będzie z nami szczery, niech zostawi na boku te tłumne 'konsultacje' i skupi się na rzetelnej analizie ekonomiki uczelni i ich życia naukowego i administracyjnego. Życzeniowe reformowanie nie zmieni naszej nauki, a może pogrzebać wiele ciekawych idei. Owszem, pewnie tę selekcję reformatorską przetrwają najpiękniejsi. Ale to piękno będzie stworzone pod potrzeby reformy i oko ministra. Tekturowe, zielonomalowane, krótkookresowe. Musimy przez to jeszcze raz przechodzić?

wtorek, 7 lutego 2017

Śmierć Akademii - narodziny korpo-nauki?

Upubliczniony ostatnio drugi - po opracowaniu zespołu prof. Kwieka - projekt założeń reformy nauki i szkolnictwa wyższego przygotowany w ramach konkursu Nauka 2.0 autorstwa zespołu afiliowanego do mało znanego Instytutu Allerhanda zasługuje na uwagę ze względu na... skrajność propozycji, które wydają się udatnie wpasowywać w - prawda, że niezbyt spójne - wypowiedzi Ministerstwa. W największym skrócie - obecny kształt szkolnictwa wyższego jest wyjątkowo zły. Zmiany muszą doprowadzić do radykalnego przekształcenia w duchu konkurencji nawiązującej do  mechanizmów żywych w przestrzeni gospodarczej.

Od razu należy też podkreślić, że projekt nie zawiera założeń reformy nauki i szkolnictwa wyższego. Odnosi się jedynie do wybranych aspektów systemu - przede wszystkim do a) funkcjonowania uniwersytetu jako jednostki oraz w mniejszym stopniu b) nauki i kształcenia realizowanych przez szkoły wyższe, głównie o profilu ogólnoakademickim. Pominięto ważny składnik polskiej nauki jaką jest sieć jednostek PAN i instytutów naukowo-badawczych. Zupełnie niemal pominięto zasady finansowania systemu nauki i szkolnictwa wyższego. Ale, co najważniejsze - nie określono zadań i celów systemu oraz nie zdefiniowano samego systemu, jaką tworzą różnorodne i niepowiązane ze sobą jednostki szkolnictwa wyższego oraz instytucje naukowe i naukowo-wdrożeniowe. Cele można próbować dointerpretowywać ze szczegółowych zapisów projektu, jednak brak ich otwartego przedstawienia utrudnia ocenę adekwatności proponowanych rozwiązań.

Uważam jednak, że tym bardziej warto przeanalizować to, co zostało zaproponowane. Nieokreśloność celów i przedmiotu operacji czyni projekt atrakcyjnym dla władzy, która może dowolnie z niego jako całości lub z jego elementów korzystać. Zwłaszcza, że zbieżność zawartych tu idei z poglądami kierownictwa MNiSW każe się domyślać prób wprowadzenia idei w tekście zawartym w życie. Tymczasem przekazany projekt kryje najbardziej jak na razie konsekwentny plan zakończenia funkcjonowania naszej Akademii. A ponieważ ten koniec ma być też początkiem, trzeba postawić pytanie: początkiem czego właściwie?

Projekt zakłada konsekwentne odsunięcie wspólnoty akademickiej od decydowania w zakresie kluczowych zagadnień zarządczych: finansów i polityki stanowienia prawa. Redukuje do funkcji czysto symbolicznej znaczenie rektora. Drastycznie ogranicza znaczenie senatu uczelni czyniąc z niego mało wyrazisty podmiot o kompetencjach doradczych. Centralizuje zarząd uczelnią w rękach prezydenta jako władzy wykonawczej (Prezydent prowadzi sprawy uczelni i reprezentuje uczelnię. Jest przełożonym pracowników, studentów i doktorantów uczelni, s 49, art. 9, ust. 1). Wspierająca go rada powiernicza miałaby być najwyższym organem stanowiącym uczelni (s. 52, art. 16), czyli de facto przejąć rolę dzisiejszego senatu. Ona miałaby być także ciałem decydującym o wyborze prezydenta. Skład rady powierniczej jest więc kluczowy dla uczelni. Minister miałby wybierać bezpośrednio tylko 1/12 członków, z możliwością rozszerzenia do 3/12, członkowie senatu 2/12 członków pozostałych członków miałyby wybierać różne organy samorządu lokalnego i organizacje gospodarcze (przy czym 3/12 miałaby powoływać w ramach kooptacji sama rada). Dziekani mieliby być powoływanie przez prezydenta.

Centralizacji władzy zarządczej miałaby towarzyszyć daleko idąca decentralizacja działalności naukowej i dydaktycznej. Instytuty, centra, zakłady i pracownie tworzyliby pracownicy na zasadzie dowolnego zrzeszania na potrzeby realizacji określonych przez siebie zadań badawczych oraz dla zaproponowania dziekanowi usług edukacyjnych. Pracownicy mogliby należeć do różnych tego rodzaju jednostek, a finansowanie działalności tych ostatnich miałoby być związane z ilością "udziałów" pracowniczych powierzonych jednostce przez "udziałowców" - pracowników (każdy dysponuje 100%, które dzieli według przekonania między jednostki, w których uczestniczy).

Również drastycznie zmienia się ścieżka kariery naukowej. Likwidacji ulegają stopień doktora habilitowanego i tytuł profesora. Doktorat dzieli się na dwa stopnie - zwykły, nie dający uprawnień do kontynuowania kariery naukowej, oraz "duży" otwierający drogę do zatrudnienia w jednostkach szkolnictwa wyższego (i nauki?). Profesury pozostają stanowiskami wewnątrz organizacji uczelni. Kariera może zacząć się od studiów doktoranckich, ale preferowane jest podjęcia pracy na drodze konkursu jako asystent, dalej doktor rezydujący, młodszy profesor, profesor nadzwyczajny, profesor zwyczajny. Przejście między stanowiskami odbywa się bądź na drodze konkursy, (trzy pierwsze szczeble), bądź awansu - jednak po ocenie dotychczasowych osiągnięć, co może skutkować zwolnieniem. Doktor wypromowany w danej uczelni nie może podjąć w niej pracy bezpośrednio, musi szukać zatrudnienia poza nią.

Tyle w największym skrócie, bo przecież projekt jest dużo obszerniejszy. Z uznaniem przyjmuję propozycję nowego, kompleksowego spojrzenia na funkcjonowanie akademii. Jest ona twórczym i najdalej idącym dotychczas zastosowaniem mechaniki wolnego rynku do działań szkolnictwa wyższego (w mniejszym stopniu nauki). Przejmuje przy tym sporo rozwiązań z krajów anglosaskich i Niemiec (prezydent, rada, odsunięcie akademików od zarządzania, zakaz pracy w jednostce promującej itd.). Jakie mogą być tego skutki? Krótkotrwałe - absolutny chaos organizacyjny przy szybkim wprowadzeniu, działania dostosowawcze akademików przy dłuższym. Pamiętajmy, że uzyskane prawa zatrudnionych obecnie nie mogą podlegać zmianie - chyba, że władza zdecyduje się i to złamać. Jeśli nie, to proces wymiany kadr na zasadach wolnorynkowych będzie długotrwały. Krańcowa destabilizacja zatrudnienia odsunie od udziału w tym rynku większość chętnych - i to nie tylko tych najsłabszych. Ci silniejsi po prostu odpłyną do tych sektorów, gdzie albo będą mieli większą gwarancję stabilności, albo odpowiednie wynagrodzenie. Albo przesuną się poza nasze granice. Projekt nie precyzuje bowiem, skąd wziąć środki na planowane zmiany. Zachowanie bieżącego poziomu wynagrodzeń czyni cały projekt - wraz z zaleceniem umiędzynarodowienia kadry - wybitnie nierealnym. Zmniejszeniu kadry naukowej może towarzyszyć poszerzenie grona kadry dydaktycznej - o ile taka będzie polityka kadrowa prezydentów. Znów - wszystko zależeć będzie od wielkości i charakteru wyliczania dotacji podtrzymującej działalność uczelni. Uderzająca jest łatwość, z jaką ministerstwo drogą nacisków finansowych będzie mogło ukształtować pożądany profil całego szkolnictwa wyższego. I dziś jest to widoczne, jednak dalsze i pogłębiające się różnicowanie uczelni i wydziałów według kategorii naukowych zaproponowane przez projekt doprowadzi do pożądanego od dawna przez kolejne rządy modelu dwóch ośrodków naukowych o charakterze międzynarodowym (Warszawa i Kraków) oraz sieci "regionalnych ośrodków innowacji". Domyślać się należy koncentracji środków na tych ośrodkach (+ Rzeszów i Toruń? Poznań?), co oznacza zablokowanie - trwałe - rozwoju pozostałych. Dodajmy jednak, że te skutki nie są immanentne w projekcie, on jedynie ułatwia ich zajście.

Bo projekt jest konsekwentny - wspólnota akademicka ma stać się zbiorem konkurujących o zasoby jednostek i grup jednostek oferujących swoje usługi według zaprojektowanych przez dawców zasobów warunków. Ten prosty darwinizm ma wyłonić najlepszych, mogących z kolei konkurować w przestrzeni międzynarodowej nauki. Brzmi dobrze. I tylko tak sobie myślę - czy powtórzenie tej szokowej transformacji ustrojowej w stylu jakże bliskim przekształceniom przełomu lat 80. i 90. XX w. rzeczywiście da tak znaczną wartość dodaną, że usprawiedliwi ona skutki społeczne: powstanie elitarnych kręgów kształcenia i nauki zamkniętych dla większości społeczeństwa i w małym stopniu uczestniczącym w jego życiu; bezwzględne podporządkowanie Akademii rządowi i biznesowi jako dawcy środków, przy idealistycznym założeniu zgodności ich działań z interesem ogółu; pogrzebanie etosu pracy akademickiej jako służby i współpracy w poszukiwaniu prawdy? I na marginesie - skoro wiemy, jakie są zyski i jakie koszta społeczne takiej transformacji, czy nie powinniśmy ich oszacować w odniesieniu do organizmu, w którym kapitał - zespoły badawcze, nurty refleksji, aktywność popularyzatorską i relacje z otoczeniem społecznym - gromadzi się przez dekady, a jego rozdysponowanie zatrzymuje na lata proces kreatywny.

Uważam, że przedstawiony projekt - mimo swoich oczywistych niedociągnięć i luk - jest wart uwagi tak jako signum temporis i wskazanie, czego w najbliższych dekadach możemy oczekiwać, jak i jako realna propozycja interesujących rozwiązań. Śmierć Akademii nie będzie dramatyczna, bo upadek jej autorytetu w oczach i postronnych i własnych jest spektakularny. Pytanie tylko - co wolny rynek zaoferuje w zamian społeczeństwu? Wprowadzenie w świat wiedzy i kultury? Czy ładniejszy uchwyt do lodówki?