Członkowie ruchu Obywateli Nauki ogłosili swoją opinię o trzech projektach/propozycjach założeń do nowej ustawy o nauce i szkolnictwie wyższym. Bagatela, 61 stron tekstu. Trudno więc omawiać, a tym bardziej polemizować z całością proponowanych w tej opinii do opinii rozwiązań. Chciałbym jednak - bo tu są jak rzadko w naszej debacie o nauce i szkolnictwie wyższym spójne poglądy - odnieść się do kilku zasadniczych kwestii związanych z ramami funkcjonowania uczelni i kadry.
a) konieczność zwiększenia do 1% nakładów na naukę i 1% nakładów na szkolnictwo wyższe. Wygląda to dobrze. Ale - obawiam się, że to wynik narzuconego toku dyskusji: państwo i tylko ono powinno finansować wszystko to, co jest, by system efektywnie funkcjonował a sektor nauki przynosił korzyść społeczeństwu.
Ale może warto podyskutować, czy jest sens łączyć w jeden system uniwersytety badawcze, badawczo-dydaktyczne i wyższe szkoły zawodowe? Może co najmniej te ostatnie, a może i część tych drugich powinna stać się częścią systemu edukacji kierowanego przez MEN? Jeśli szkoła nie prowadzi badań, lub je symuluje, to jaki jest jej związek z działem nauki? Taka separacja wybitnie zmniejszyłaby liczbę jednostek finansowanych przez państwo i podniosłaby per capita dofinansowanie pozostałych. To prawda, jednostki przeniesione do królestwa MEN też musiałyby się zmierzyć z problemem finansowania - ale to mogłoby tylko pomóc w rozstrzygnięciu, które z nich w jakim zakresie mają pozostać i kształcić jako szkoły zawodowe powiązane z sektorem produkcji i usług. I przenieść część finansowania ich istnienia na tych, którzy chcą korzystać z kadr kształconych w tych zawodowych uczelniach. Podobnie warto rozważyć zwiększanie finansowania rozwoju i badań z środków biznesu. Dotychczas widzimy odwrotną politykę - to środki na naukę są pompowane w biznes z pomocą przeróżnych programów wspierających współpracę z nauką. Współpraca jest iluzoryczna, pieniądze hojnie przepływają do sfery prywatnej bez widocznego - przynajmniej dla mnie - skutku dla nauki.
Doceniam więc postulat wzrostu nakładów w okolice średniej europejskiej, ale nie wiązałbym sztywno rozwoju nauki ze zwiększaniem środków z budżetu. Raczej szukałbym rozwiązań na rzecz ich projakościowej dystrybucji i dywersyfikacji dochodów uczelni. Uzależnienie od państwa skutkuje monokulturą w zakresie celów krótkookresowych, co mści się przy gwałtownej zmianie tych ostatnich przez ministrów.
b) konieczność wzmocnienia władzy rektora wybieranego w wyborach przez reprezentantów całej uczelni. ON chcą w konsekwencji zmniejszenia władzy dziekanów i podporządkowania ich rektorowi, włącznie z mianowaniem przez rektora. I to może zadziałać, ale tylko wtedy, gdy uwierzymy w kolektywną mądrość Akademii wybierającej zawsze najlepszego, widzącego daleko i szeroko kandydata. Co jednak, gdy wspólnota wybierze takiego, który z różnych politycznych, wewnętrznych relacji jest korzystny dla najsilniejszych w danym momencie? Lub gdy w trakcie kadencji okaże się, że jego działania szkodzą wspólnocie? Tymczasem postulowany tryb zarządzania przypomina politykę "zwycięzca bierze wszystko". Jaki mechanizm bezpieczeństwa chcą ON wbudować w ten system? Zwłaszcza, że postulują jak najogólniejszą ustawę, zostawiającą jak najwięcej miejsca na regulacje wewnętrzne?
Znów obawiam się, że to echo od kilku lat krążącej opinii, że zlikwidowanie "udzielnych księstw" wydziałowych uzdrowi uczelnie. Owszem, usprawni zarządzanie uczelnią przez sprawnego rektora, ale czy brak opozycji kiedykolwiek uzdrowił chory system polityczny? A życie składa się i z dobrych, i z mniej dobrych sytuacji.
c) optymizm ON widać też w podejściu do struktury i mechanizmów samoregulacji w uczelni. Pragną zwalczać silną pozycję wydziałów w imię sprawności zarządzania, bo boją się podziałów i wewnętrznej konkurencji na uczelni. Wnoszą więc o wolność w organizacji struktury uczelni. Znów - to się może udać, jeśli akurat ciało akademickie zostanie natchnięte na wiele lat duchem mądrości i miłości prawdy. Co jednak, gdy natchnienia nie będzie, lub okaże się krótkotrwałe? By temu zapobiec ON wskazują na konieczność kontroli i rozliczania władz uczelni. Że niby jak? Jeśli przez MNiSW, to bójcie się Boga, przecież to otwieranie drzwi do oportunizmu - w tym politycznego - władz uczelni. Jeśli przez inne organy, w tym kolegialne, wewnętrzne, to sytuacja będzie podobna, tylko obiekt niepokoju rektora inny. W każdym wypadku długookresowe dobro uczelni schodzi na plan dalszy.
Obawiam się, że cele długookresowe, odpowiednio ważone między ogólnikami i konkretami, powinna określać ustawa jako czynnik zewnętrzny i w odniesieniu do nich powinny być realizowane działania kontrolne. Także podstawowe ramy struktury administracyjnej i mechanizmy zarządcze powinny znaleźć się w ustawie jako ramie prawnej oderwanej od lokalnego kontekstu. Owszem, jestem za pozostawieniem uczelniom jak największej dozy autonomii, zwłaszcza w zakresie organizacji badań naukowych. Ale uważam, że o ile cele taktyczne, krótkookresowe najlepiej realizuje się właśnie w kontekście lokalnym, to strategiczne, średnio- i długookresowe powinny być określane w odniesieniu do szerszego kontekstu społeczno-gospodarczego. A tego - obawiam się - autonomia uczelni nie zapewni. Bo lokalna grupa interesu będzie szukać zysku w odniesieniu do swojej sytuacji, nie zaś odległej przyszłości i dalszych skutków społecznych. Zatem - znieść wydziały? W porządku, ale w zamian proszę o strukturę, która pozwoli ustabilizować aktywność dydaktyczną i stworzy ramy dla aktywności badawczej niezależną od lokalnych nacisków i interesów.
d) doktorat i habilitacja. W obu przypadkach problem jakości pojawia się jako motyw przewodni dyskusji, ale rozwiązania - zmniejszenie liczby uczelni przyznających stopnie, zwiększenie wymogów formalnych, zacieśnienie kontroli nad postępami pracy doktorantów - uważam za pozorne o tyle, że są możliwe już w obecnym systemie. Tyle, że nikt ich nie stosuje. Czy zniknie plaga pseudo recenzji (fatalny, wtórny, ale... dopuszczam..., zgodny z zapisem ustawy... etc.)? Czy promotorzy będą gremialnie wraz z kierownikami studiów solidnie oceniać postępy pracy doktorantów? Czy skoro słabe habilitacje i doktoraty przechodzą przy recenzentach i komisjach zewnętrznych, to nie przejdą w całości przeniesione poza macierzyste rady? Itd, itp. Nie widzę też sensu powoływania 'doktoratów zawodowych', tak jak nie widzę sensu 'doktoratów wdrożeniowych'. Wciąż bowiem mnożymy byty, zamiast upraszczać strukturę. Uzgodnijmy - praca naukowa potrzebuje wyznaczników, ale czy innych niż doktorat (na wstęp), a przede wszystkim dorobek naukowy i - ewentualnie - dydaktyczny? Komu jest potrzebny 'doktorat zawodowy'? Albo 'wdrożeniowy'? Ładnie będzie wyglądał w CV? Bo jeśli ma otworzyć do czegoś drogę - to nieunikniona jest inflacja wszelkich tego typu rozwiązań. Nie podzielam więc optymizmu ON, że w tym przypadku zaostrzenie regulacji przyniesie pozytywny skutek. Raczej postulowałbym znów powołanie jasnych, sztywnych, ale prostych ram gwarantujących stabilność długookresowych (jeden doktorat, tylko naukowy) i krótkookresowych kryteriów (bieżący dorobek naukowy) w karierze naukowej. I tyle. A jeśli ktoś potrzebuje w CV tytułu - wskrześmy baronów, hrabiów, książąt innowacji i działalności zawodowej. Nie rozmydlajmy znaczenia jasnego, tradycyjnego określenia. I wiem, że tak się już dzieje 'na Zachodzie'. Ale to kiepski argument. W pełni więc popieram - jeden doktorat, ale jeśli znosimy profesurę, znieśmy też habilitację.
e) w pełni przyklasnę ocenie postulatów przymusowej mobilności: ' Dla poprawy jakości nauki nie jest istotne,
czy zatrudniany kandydat pochodzi z tej, czy z innej jednostki, ale czy zatrudniany kandydat
jest faktycznie najlepszy. (...) A zatem mobilność tak, ale nie jako przymus, a poprzez stworzenie warunków
owej mobilności.' (s. 23). Dodałbym - mobilność rozumie się w dyskusjach o SW w kontekście strukturalnym, zatrudniania w jednostkach. Ale dużo efektywniejsze byłoby spojrzenie przez pryzmat funkcjonalności - co chcemy osiągnąć poprzez mobilność? Wymianę doświadczeń? Rozprzestrzeniania dobrych praktyk w nauce i dydaktyce? Rozbijanie skostniałych struktur myślenia? To wszystko można osiągnąć wspierając rozwój usieciowienia nauki i dydaktyki. Już dziś dzieje się to w kontekście dużych zespołów grantowych, ale też środowisk 'konferencyjnych'. Ten ruch warto wspierać i rozszerzać na elementy struktury - korzystanie z laboratoriów i zasobów bibliotek będących własnością państwa, nie uczelni, udział w dydaktyce realizowanej w uczelniach - bo jest on oddolną wskazówką, czym mobilność jest w praktyce. Czy naprawdę raz zatrudniony w danej jednostce badacz musi być tylko tu wykorzystywany? Może korzystniej byłoby, gdyby mógł na rok-dwa-trzy związać się z zespołem z innej uczelni, nie tracąc podstawowego miejsca zatrudnienia. To wyzwanie organizacyjno-administracyjne, ale gwarantujące stabilność ludziom, którzy jednak miewają rodziny, a dające nadzieje na efekt synergii w obrębie naszego nie tak znów dużego kraju. I w tym kierunku idą też propozycje ON, choć koncentrują się na kadrze profesorskiej jako nosicielach Nowego (s. 24). A problem jest jednak bardziej złożony i wymaga przewartościowania myślenia o nauce i dydaktyce wyższej - nie struktura, lecz nauka jako całość, a realizacja przez stale zmieniającą się, choć mającą stałe punkty odniesienia, węzły - uczelnie, sieć.
f) kończąc, bo i tak za długo już, tylko zacytuję 'Wyrażamy przekonanie, że jakakolwiek reforma polskiej nauki, która nie będzie
uwzględniała kwestii procedur rekrutacyjnych, zakończy się porażką lub – w najlepszym razie
– utrzymaniem niedobrego status quo. Dopóki najlepsi nie będą mieli sprawiedliwych szans
na zatrudnienie i prowadzenie badań naukowych nowe regulacje spowodują jedynie
pozorowane, czysto adaptacyjne działania, służące przede wszystkim neutralizacji
wymuszanych z zewnątrz zmian.' (s. 25). Nic dodać, nic ująć.
Podsumowując - opinia ON siłą rzeczy tkwi w dyskursie narzuconym przez trzy omawiane projekty i generalny kształt wypowiedzi publicznych o szkolnictwie wyższym. Obawiam się, że ON nie doceniają też roli praw Murphy'ego w życiu codziennym. Naprawdę, jeśli coś może pójść źle, to pójdzie. Warto więc zadbać, by w sytuacji, gdy źle pójdzie, można było odwołać się do stabilnych ram gwarantujących jakość. Odróżnijmy też - dostęp do informacji jest nam zagwarantowany, to my raczej boimy się z niej korzystać (s. 44). I warto, mimo wszystko, spojrzeć inaczej na naszą naukę i szkolnictwo wyższe. Mieszamy bowiem w kotle kolejny raz, ale od mieszania nie przybywa jedzenia. Co najwyżej zwiększa się liczba kucharzy i personelu pomocniczego żyjącego z mieszania.
No i Wujek Dobra Rada - proponuję mającym mniej cierpliwości ominięcie szczegółowych analiz, często powtarzających argumentację omawianych projektów - i skupienie się na rekomendacjach (w omawianym zakresie s. 28-31). Nie zawsze do końca zgodne z wywodami szczegółowymi, ale zwięzłe i klarowne. Jeśli jednak ktoś ma czas - niech czyta całość. Z pewnością to ciekawsze i bardziej stymulujące doświadczenie niż śledzenie większej części powtarzających się wypowiedzi o potrzebie reformy.
sobota, 22 kwietnia 2017
środa, 19 kwietnia 2017
Czy humaniści to badacze? Na marginesie propozycji władz rektorskich UW
Od razu muszę przyłączyć się do chóru zachwyconych, że wreszcie ktoś z naszego środowiska zaproponował konkretne rozwiązania. Trochę to jednak żałosne, że wplątani w te niekończące się 'konsultacje' Kongresu Nauki cieszymy się z każdego, nawet najmniejszego przejawu racjonalizmu i aktywności naszych - szeroko rozumianych - elit Akademii. Ale rzecz w tym przypadku - nawet, jeśli niewielka rozmiarami - jest wszak ważka: jak wyłaniać i czym mają być 'uczelnie badawcze'?
Rozbudowana ich definicja nie budzi moich zastrzeżeń:
'Uniwersytet badawczy powinien zawierać w swojej misji trzy zasady. Po pierwsze inicjować i prowadzić badania o przełomowym dla nauki znaczeniu (research intensive). Po drugie mieć zdolność do działania na najwyższym poziomie, w co najmniej kilku obszarach nauki (comprehensive approach) oraz po trzecie kształcić w oparciu o najlepsze i często niestandardowe techniki, aby absolwenci uczelni tworzyli elity gospodarcze, naukowe, społeczne oraz polityczne (excellence in teaching). We wszystkich tych obszarach efekty działania uniwersytetu badawczego, mierzone konkretnymi wskaźnikami, muszą zdecydowanie przewyższać średnią dla wszystkich uczelni w kraju (substantial output)'.
Już z tej definicji widać jednak, że uczelnią badawczą może zostać a) uczelnia o ugruntowanej tradycji pracy zespołów badawczych i szkół o międzynarodowym znaczeniu, lub b) uczelnia zamożna, którą będzie stać na zatrudnienie odpowiedniej klasy badaczy wprowadzających miejscowych kolegów w nurt i poziom właściwy dla faktycznie przełomowych badań. Czy może być to duża uczelnia? Krępujące pytanie, ale warto je postawić - czy wobec ponad tysiąca pracowników naukowych i naukowo-badawczych można będzie zatrudnić w naszych warunkach 100-150 badaczy realizujących przełomowe badania? Przy tym poziomie finansowania mam spore wątpliwości, bo optymizm optymizmem, ale jeśli już uda im się osiągnąć ten poziom, czym ich zatrzymamy?
Być może odpowiedzi na to pytanie warto poszukać właśnie w komplementarności pozostałych obszarów - realna interdyscyplinarność najwyższej jakości badań ma szansę zaistnieć właśnie na dużych uczelniach - pod warunkiem wysiłków na rzecz otwartości przepływu informacji, zachęt do współpracy i poznawania się. Coś, co obecne warunki - w tym zasady parametryzacji - skutecznie u nas tłumią. Bardzo też cieszę się z nacisku położonego na nauczanie wynikające z badań. Mówimy o tym od lat, ale realnie ze świecą szukać takich programów dla licznych roczników na studiach humanistycznych. A to przecież powinno być naszym atutem - profesjonalne wprowadzanie w światową humanistykę, w kody kulturowe, bez znajomości których podejmujący decyzje w skali kraju, ale nawet większych grup społecznych są jak bezbronne dzieci we mgle.
Tę moją radość z racjonalności zaćmiły jednak szczegóły. Jak wiele już prób zmian i ta jest zdominowana punktem widzenia STEM-owych badaczy. No bo dlaczego niby o jakości kształcenia ma świadczyć publikowanie przez magistrantów i doktorantów artykułów w czasopismach, w tym zwłaszcza A i C listy ministerialnej? Dla metodologii badań humanistycznych monografia jest tym, czym seria eksperymentów dla badań eksperymentalnych. Artykuły są cenne, ale bez opisu eksperymentu nie ma kontroli poprawności wywodu. To tak, jakby oprzeć ocenę na podstawie wniosków bez opisu eksperymentu pozwalającego na jego odtworzenie.
Jakość badań - znów mierzona artykułami list A i C. No litości! Tu nie chodzi o wielosłowie humanistów, o zatęchłe tradycje, ale o różnice metodologii, ba, może nawet ontologii badań. Bez świadomości tych różnic będziemy się błąkać po powierzchni problemu nie widząc, że STEM i humaniści mają więcej wspólnego, niż się sądzi powszechnie - ale ci, którzy są świadomi metodologii i ograniczeń swoich dziedzin.
Nie rozumiem też, dlaczego jednym z kryteriów doskonałości ma być 'Dostęp do infrastruktury badawczej (co najmniej 2 laboratoria lub urządzenia wpisane na Mapę Drogową Infrastruktury Badawczej lub finansowane jako SpUB) – umożliwienie realizacji przełomowych projektów'? Zaraz, a może lepiej otworzyć lab dla badaczy mających konkretne projekty i środki na utrzymanie sprzętu? Naprawdę, kupiono już masę sprzętu, który niszczeje, bo każdy chciał mieć gadżet za 1-2 mlny. Ale pomijając to - może warto zauważyć, że tym, czym są laboratoria, powinny być BIBLIOTEKI! Nie przechowalnie zasobów XIX-wiecznej literatury i dorobku polskich badaczy XX-XXI w., ale profesjonalne biblioteki naukowe. Dziś nie ma takiej żadnej w Polsce, bo dekad braków w zasobach nie udało się nadrobić. Tak jak koledzy STEM rozdrabniamy się kupując coś tu, coś tam, jakiś zasób elektroniczny ma ta uczelnia, jakiś tamta. A wiedzy i systemu wymiany informacji nie ma. Nie ma też świadomości, że nie będzie dobrych badań humanistycznych bez dobrych bibliotek. Bo one pozwalają zanurzyć się w to, co żywe z tradycji i bieżące w badaniach.
No i wreszcie - rozbawiło mnie jako warunek dla humanistów: 'opracowanie fundamentalnych dzieł'. Czyli - edycja Mickiewicza raz jeszcze? Dzieła wszystkie Szopena? Mowy braci L. i J. K.? Fundamentalnie się z tym nie zgadzam, bo to mi pachnie kolejnym gniotem finansowania programów resortowych badań nad Istotnymi Problemami Polski i Polskości. Uważam, że dla humanistyki ważniejsze jest zapośredniczanie na najwyższym poziomie między własną kulturą - szeroko rozumianą - a kulturą otoczenia. Szkolenie studentów i wprowadzanie otoczenia w czytanie kultur i korzystanie z ich inspiracji. Fundamentalne dzieła to slogan, fundamentalnie skażony fundamentalizmem.
Doceniam trud władz rektorskich UW. Ale - obyśmy nie zapomnieli, że nauka ma wiele twarzy, że wraz ze śmiercią humanistyki rośnie świat wesołych, stechnicyzowanych ignorantów, dla których postprawda (tfu!) i każda inna moda komunikacyjna to świetna zabawa. Uczelnie badawcze powinny być centrami innowacji społecznych i kulturowych tak, jak w dziedzinie STEM centrami badań podstawowych inspirujących działania praktyczne. Na skalę międzynarodową, może kiedyś światową. Daleko nam do tego - ale już zazdraszczam kolegom z UW, że ich władze widzą horyzont i chcą tam iść. Keep going!
Rozbudowana ich definicja nie budzi moich zastrzeżeń:
'Uniwersytet badawczy powinien zawierać w swojej misji trzy zasady. Po pierwsze inicjować i prowadzić badania o przełomowym dla nauki znaczeniu (research intensive). Po drugie mieć zdolność do działania na najwyższym poziomie, w co najmniej kilku obszarach nauki (comprehensive approach) oraz po trzecie kształcić w oparciu o najlepsze i często niestandardowe techniki, aby absolwenci uczelni tworzyli elity gospodarcze, naukowe, społeczne oraz polityczne (excellence in teaching). We wszystkich tych obszarach efekty działania uniwersytetu badawczego, mierzone konkretnymi wskaźnikami, muszą zdecydowanie przewyższać średnią dla wszystkich uczelni w kraju (substantial output)'.
Już z tej definicji widać jednak, że uczelnią badawczą może zostać a) uczelnia o ugruntowanej tradycji pracy zespołów badawczych i szkół o międzynarodowym znaczeniu, lub b) uczelnia zamożna, którą będzie stać na zatrudnienie odpowiedniej klasy badaczy wprowadzających miejscowych kolegów w nurt i poziom właściwy dla faktycznie przełomowych badań. Czy może być to duża uczelnia? Krępujące pytanie, ale warto je postawić - czy wobec ponad tysiąca pracowników naukowych i naukowo-badawczych można będzie zatrudnić w naszych warunkach 100-150 badaczy realizujących przełomowe badania? Przy tym poziomie finansowania mam spore wątpliwości, bo optymizm optymizmem, ale jeśli już uda im się osiągnąć ten poziom, czym ich zatrzymamy?
Być może odpowiedzi na to pytanie warto poszukać właśnie w komplementarności pozostałych obszarów - realna interdyscyplinarność najwyższej jakości badań ma szansę zaistnieć właśnie na dużych uczelniach - pod warunkiem wysiłków na rzecz otwartości przepływu informacji, zachęt do współpracy i poznawania się. Coś, co obecne warunki - w tym zasady parametryzacji - skutecznie u nas tłumią. Bardzo też cieszę się z nacisku położonego na nauczanie wynikające z badań. Mówimy o tym od lat, ale realnie ze świecą szukać takich programów dla licznych roczników na studiach humanistycznych. A to przecież powinno być naszym atutem - profesjonalne wprowadzanie w światową humanistykę, w kody kulturowe, bez znajomości których podejmujący decyzje w skali kraju, ale nawet większych grup społecznych są jak bezbronne dzieci we mgle.
Tę moją radość z racjonalności zaćmiły jednak szczegóły. Jak wiele już prób zmian i ta jest zdominowana punktem widzenia STEM-owych badaczy. No bo dlaczego niby o jakości kształcenia ma świadczyć publikowanie przez magistrantów i doktorantów artykułów w czasopismach, w tym zwłaszcza A i C listy ministerialnej? Dla metodologii badań humanistycznych monografia jest tym, czym seria eksperymentów dla badań eksperymentalnych. Artykuły są cenne, ale bez opisu eksperymentu nie ma kontroli poprawności wywodu. To tak, jakby oprzeć ocenę na podstawie wniosków bez opisu eksperymentu pozwalającego na jego odtworzenie.
Jakość badań - znów mierzona artykułami list A i C. No litości! Tu nie chodzi o wielosłowie humanistów, o zatęchłe tradycje, ale o różnice metodologii, ba, może nawet ontologii badań. Bez świadomości tych różnic będziemy się błąkać po powierzchni problemu nie widząc, że STEM i humaniści mają więcej wspólnego, niż się sądzi powszechnie - ale ci, którzy są świadomi metodologii i ograniczeń swoich dziedzin.
Nie rozumiem też, dlaczego jednym z kryteriów doskonałości ma być 'Dostęp do infrastruktury badawczej (co najmniej 2 laboratoria lub urządzenia wpisane na Mapę Drogową Infrastruktury Badawczej lub finansowane jako SpUB) – umożliwienie realizacji przełomowych projektów'? Zaraz, a może lepiej otworzyć lab dla badaczy mających konkretne projekty i środki na utrzymanie sprzętu? Naprawdę, kupiono już masę sprzętu, który niszczeje, bo każdy chciał mieć gadżet za 1-2 mlny. Ale pomijając to - może warto zauważyć, że tym, czym są laboratoria, powinny być BIBLIOTEKI! Nie przechowalnie zasobów XIX-wiecznej literatury i dorobku polskich badaczy XX-XXI w., ale profesjonalne biblioteki naukowe. Dziś nie ma takiej żadnej w Polsce, bo dekad braków w zasobach nie udało się nadrobić. Tak jak koledzy STEM rozdrabniamy się kupując coś tu, coś tam, jakiś zasób elektroniczny ma ta uczelnia, jakiś tamta. A wiedzy i systemu wymiany informacji nie ma. Nie ma też świadomości, że nie będzie dobrych badań humanistycznych bez dobrych bibliotek. Bo one pozwalają zanurzyć się w to, co żywe z tradycji i bieżące w badaniach.
No i wreszcie - rozbawiło mnie jako warunek dla humanistów: 'opracowanie fundamentalnych dzieł'. Czyli - edycja Mickiewicza raz jeszcze? Dzieła wszystkie Szopena? Mowy braci L. i J. K.? Fundamentalnie się z tym nie zgadzam, bo to mi pachnie kolejnym gniotem finansowania programów resortowych badań nad Istotnymi Problemami Polski i Polskości. Uważam, że dla humanistyki ważniejsze jest zapośredniczanie na najwyższym poziomie między własną kulturą - szeroko rozumianą - a kulturą otoczenia. Szkolenie studentów i wprowadzanie otoczenia w czytanie kultur i korzystanie z ich inspiracji. Fundamentalne dzieła to slogan, fundamentalnie skażony fundamentalizmem.
Doceniam trud władz rektorskich UW. Ale - obyśmy nie zapomnieli, że nauka ma wiele twarzy, że wraz ze śmiercią humanistyki rośnie świat wesołych, stechnicyzowanych ignorantów, dla których postprawda (tfu!) i każda inna moda komunikacyjna to świetna zabawa. Uczelnie badawcze powinny być centrami innowacji społecznych i kulturowych tak, jak w dziedzinie STEM centrami badań podstawowych inspirujących działania praktyczne. Na skalę międzynarodową, może kiedyś światową. Daleko nam do tego - ale już zazdraszczam kolegom z UW, że ich władze widzą horyzont i chcą tam iść. Keep going!
środa, 29 marca 2017
Dekadencki smaczek katastrofy? Kim chcemy być?
Na dzisiejszej Komisji Finansów mojej macierzystej Almae Matris debatowaliśmy nad rektorskimi zasadami podziału dotacji podstawowej. Z grubsza - władze rektorskie czołowego uniwersytetu w naszym kraju chcą położyć nacisk na wsparcie masowego kształcenia i liczebność kadry, a osłabić znaczenie jakości badań naukowych. W tym roku, bo w przyszłym, po nowej parametryzacji i z nową ustawą to kto wie, może będzie inaczej. A może nie. Propozycja zyskała poparcie Komisji głosami zainteresowanych 2-3 wydziałów i zdumiewająco licznej na obradach administracji centralnej. Przytaczam ten lokalny kontekst, bo naszła mnie w trakcie - a trakt ten był nie tylko męczący, ale naprawdę folklorystyczny - refleksja nad brakiem sensu refleksji nad uzdrowieniem - reformowaniem systemu nauki w Polsce. Czy system jest zły? To zależy od mierników. Czy wymaga zmian? To zależy od celów, jakie mu przypiszemy. I tu leży sedno problemu - czy my, jako Akademia, w ogóle chcemy czegoś wspólnego? Idąc dalej - czy Akademia istnieje poza wyłącznie umownymi, wewnętrznymi wyznacznikami pozbawionymi treści dla otoczenia - miejscem pracy i wewnętrzną hierarchią?
Nie przemawia przeze mnie pesymizm, bo mam dużo wiary w ludzkie pragnienie kreacji i poznania prawdy. Boję się tylko, że w wyniku manipulacji polityków, którzy w latach 90. i na początku XXI w. ukształtowali naszą napędzaną sterydami masowego kształcenia naukę, Akademia ostatecznie rozpadła się na dwie, źle do siebie przystające grupy: badaczy biorących udział w dydaktyce, oraz profesjonalistów zarabiających na utrzymanie pracą w szkolnictwie wyższym, przede wszystkim w aspekcie edukacyjnym o masowym charakterze. Istniejące między tymi grupami pole wspólne właśnie się ulatnia. A może inaczej - od lat już go nie było, ale też nie było nad tym dyskusji, bo masowość kształcenia wymuszała odsunięcie badań na daleki horyzont. Tych przyzwyczajeń nie da się zmienić łatwo. Bo w krótkiej perspektywie grupa zyskujących na wzroście wymagań wobec siebie jest zawsze mniejsza niż tych, którzy korzystają z łagodności systemu. Systemu, który w dłuższej perspektywie zacznie się rozpadać bez realnej, wysokiej jakościowo oferty dla studentów i dobrodziejów instytucji naukowo-dydaktycznych. A tej nie będzie, bo masowość kształcenia nigdy na taką się nie przełoży.
Uwikłani w te dylematy strukturalne powinniśmy chyba sami, nie czekając na Ministra i jego postulaty, które siłą rzeczy będą koniunkturalne i krótkookresowe, sobie odpowiedzieć na pytanie - do jakiej Akademii należymy? Jakiej Akademii chcemy? Wypowiedzi na kolejnych Kongresach nie budzą mojego entuzjazmu - to głównie głosy lobbystów zachwalających korzystne dla swojego środowiska rozwiązania. A czas ucieka.
Może więc trzeba powiedzieć sobie szczerze - należy oddzielić kształcenie masowe od nauki. To pierwsze dołączyć do MEN jako logiczny, kolejny stopień edukacji dzieci. Kształcenie elitarne pozostawić tylko wybranym jednostkom badawczym. Bo jeśli nauka ma przynieść nową wiedzę o świecie, podtrzymywać dialog kulturowy ze światem, transmitować nowe trendy w kulturze do rodzimego społeczeństwa, to nie stanie się to poprzez powtarzanie treści dobrze znanych zwielokrotnionemu odbiorcy. To wymaga wysiłku przy wytwarzaniu wiedzy, a potem przy budowania dróg - pośredników z otoczeniem, Bez wysiłku nie ma rezultatu!
Jak na razie siedząc na tej karuzeli rozmaitych pomysłów i domysłów widać tylko jedno - nauka na tej niepewności nie zyskuje. Badacze - także nie. Studenci? Bynajmniej. Paradoksalnie najlepiej mają się ci, którzy boją się zmian. Bo niepewność uzasadnia konserwowanie zwyczajów. Żadne reformy tego nie zmienią, człowiek jest dużo inteligentniejszy od kameleona, ale trochę z jego genów też ma. A że to prowadzić musi do katastrofy, gdy świat wokół się zmienia? Cóż, to będzie nas wszystkich wina. Bo wciąż wszyscy jesteśmy Akademią.
Nie przemawia przeze mnie pesymizm, bo mam dużo wiary w ludzkie pragnienie kreacji i poznania prawdy. Boję się tylko, że w wyniku manipulacji polityków, którzy w latach 90. i na początku XXI w. ukształtowali naszą napędzaną sterydami masowego kształcenia naukę, Akademia ostatecznie rozpadła się na dwie, źle do siebie przystające grupy: badaczy biorących udział w dydaktyce, oraz profesjonalistów zarabiających na utrzymanie pracą w szkolnictwie wyższym, przede wszystkim w aspekcie edukacyjnym o masowym charakterze. Istniejące między tymi grupami pole wspólne właśnie się ulatnia. A może inaczej - od lat już go nie było, ale też nie było nad tym dyskusji, bo masowość kształcenia wymuszała odsunięcie badań na daleki horyzont. Tych przyzwyczajeń nie da się zmienić łatwo. Bo w krótkiej perspektywie grupa zyskujących na wzroście wymagań wobec siebie jest zawsze mniejsza niż tych, którzy korzystają z łagodności systemu. Systemu, który w dłuższej perspektywie zacznie się rozpadać bez realnej, wysokiej jakościowo oferty dla studentów i dobrodziejów instytucji naukowo-dydaktycznych. A tej nie będzie, bo masowość kształcenia nigdy na taką się nie przełoży.
Uwikłani w te dylematy strukturalne powinniśmy chyba sami, nie czekając na Ministra i jego postulaty, które siłą rzeczy będą koniunkturalne i krótkookresowe, sobie odpowiedzieć na pytanie - do jakiej Akademii należymy? Jakiej Akademii chcemy? Wypowiedzi na kolejnych Kongresach nie budzą mojego entuzjazmu - to głównie głosy lobbystów zachwalających korzystne dla swojego środowiska rozwiązania. A czas ucieka.
Może więc trzeba powiedzieć sobie szczerze - należy oddzielić kształcenie masowe od nauki. To pierwsze dołączyć do MEN jako logiczny, kolejny stopień edukacji dzieci. Kształcenie elitarne pozostawić tylko wybranym jednostkom badawczym. Bo jeśli nauka ma przynieść nową wiedzę o świecie, podtrzymywać dialog kulturowy ze światem, transmitować nowe trendy w kulturze do rodzimego społeczeństwa, to nie stanie się to poprzez powtarzanie treści dobrze znanych zwielokrotnionemu odbiorcy. To wymaga wysiłku przy wytwarzaniu wiedzy, a potem przy budowania dróg - pośredników z otoczeniem, Bez wysiłku nie ma rezultatu!
Jak na razie siedząc na tej karuzeli rozmaitych pomysłów i domysłów widać tylko jedno - nauka na tej niepewności nie zyskuje. Badacze - także nie. Studenci? Bynajmniej. Paradoksalnie najlepiej mają się ci, którzy boją się zmian. Bo niepewność uzasadnia konserwowanie zwyczajów. Żadne reformy tego nie zmienią, człowiek jest dużo inteligentniejszy od kameleona, ale trochę z jego genów też ma. A że to prowadzić musi do katastrofy, gdy świat wokół się zmienia? Cóż, to będzie nas wszystkich wina. Bo wciąż wszyscy jesteśmy Akademią.
wtorek, 7 marca 2017
Sny ministra?
Wicepremier i minister nauki i szkolnictwa wyższego, Jarosław Gowin, wyraźnie ożywił się medialnie w związku z prezentacją przez potrójnych założeń do reformy nauki i szkolnictwa wyższego. I trudno się dziwić, okazja do politycznego wykorzystania przyjętej strategii przeczekania na tle reformy MEN musiała kusić. Moją uwagę spośród licznych enuncjacji Ministra i jego współpracowników przykuł jednak wywiad dla Gazety Wyborczej z dnia 06 marca. Przykuł uwagę, bo wypowiedzi Ministra zaskoczyły i przestraszyły mnie nie tyle zawartością merytoryczną, co odmiennym stanem relacji z rzeczywistością.
1. Już sam tytuł i powiązana z nim wypowiedź ministra budzi zdziwienie. Rzecze on bowiem: 'Nasze działania nie są obliczone na ograniczenie liczby studentów, tylko na podniesienie poprzeczki. Nowy algorytm finansowania zachęca najlepsze uczelnie, by przyjmować najzdolniejszych'. Eeeeeee, że co, proszę? Przypomnę, że nowością w obecnym algorytmie, który określa przydział dotacji budżetowej dla uczelni było wprowadzenie wskaźnika dostępności kadry 1:12 z odchyleniem +1 oraz zastrzeżeniem zmian w dotacji +- max 5%. Dla wydziałów humanistycznych i społecznych, które władze uczelni i ministerstwo od dekad zachęcały lub na nich wymuszały kształcenie masowe w celu pozyskania dla uczelni większej dotacji, to mógłby być spory kłopot. Dla uczelni uzależnionych od tego typu kształcenia - to jest kłopot. Tylko co to ma wspólnego z podnoszeniem poprzeczki i zachęcaniem do przyjmowania najzdolniejszych? W tym mechanizmie nie ma żadnego bodźca projakościowego poza ograniczeniem liczby studentów - zwłaszcza na studiach dziennych.
2. Minister mówi, że ograniczanie liczby studentów nie jest najlepszym rozwiązaniem, 'Ważne, by za zmniejszającą się liczbą studentów nie szła redukcja etatów naukowych. Nowe zasady finansowania zachęcają, by zatrudniać naukowców'. Ciśnie się kilka słów na usta, ale głównie - w jaki sposób zachęcają? Skąd mianowicie uczelnia miałaby wziąć pieniądze na nowe etaty, skoro a) tzw. stała przeniesienia stabilizująca dofinansowanie ma znikać i może zniknąć w ogóle, 2) radykalne zmiany zasad obliczania wysokości dotacji na kilka miesięcy przed ich zastosowaniem do wyliczenia budżetu uniemożliwiają zaufanie Ministerstwu w zakresie stabilności zasad finansowania. Innymi słowy - jaki prezes zdecyduje się zatrudnić w firmie na etaty nowych pracowników, jeśli zamawiający zmienia cały czas, bez uwzględniania jego opinii, warunki zamówienia, w tym budżet projektu? O tym, by ten budżet miał na stałe wzrosnąć - nic nam nie wiadomo.
3. Zatrudnienie powinno zdaniem ministra objąć głównie młodych: 'Niedawno w tym gabinecie siedział rektor uniwersytetu, na którym na prawie jeden pracownik naukowy przypada na 55 studentów, a na pedagogice – na 40. Mówimy o dosyć prestiżowym uniwersytecie. Jak ten rektor ma poprawić sytuację i uzyskać lepszy wynik finansowy? Albo zmniejszając liczbę studentów, albo np. przyjmując na etat kilkudziesięciu doktorantów. Chcemy zachęcać do tego drugiego rozwiązania.' No i to jest interesujące, ale 1) w algorytmie nie ma pieniędzy dla asystentów, czy w ogóle pracowników bez stopnia doktora, 2) zatrudnić doktorantów, przydzielić im po min. 240 (na UWr) godzin, kazać im pracować naukowo, wypełniać funkcje administracyjne i płacić stawkę asystencką oraz oczekiwać doktoratu za 3-4 lata? Czy w tych warunkach poprawi się jakość doktoratów - nie sądzę. Podsumowując - bez pieniędzy na wynagrodzenia rektor ma przyjąć doktorantów, którzy mają zająć się dydaktyką na dużą skalę - bez specjalnego doświadczenia. Podnoszenie poprzeczki?
4. Skąd wziąć na to pieniądze? 'Sytuacja uczelni nie jest tak zła, by nie mogły przyjmować młodych, zdolnych naukowców na etaty. Przez lata kształciły masowo i mają z tego tytułu nadwyżki finansowe.' Czyli fundujemy uczelniom brak stabilnych warunków finansowania i oczekujemy, że ich zabezpieczenie finansowe zostanie rozdysponowane na etaty, na które ministerstwo samo nie daje ani grosza?
5. Ale dalej jest jeszcze lepiej. Reporter pyta się Ministra, który pragnie walczyć z drenażem mózgów i wyjazdami młodych do uczelni zachodnioeuropejskich, jak chce przekonać ich do powrotu? Ano 'Moim zdaniem to zbyt hierarchiczny charakter ścieżki kariery i zbyt późne osiągnięcie samodzielności naukowej. Przeciętnie na Zachodzie osiąga się ją w wieku trzydziestu kilku lat, w Polsce średni wiek zdobycia habilitacji to 46 lat.'. Co za mantra jakaś! Od lat słyszymy to samo - młodzi nie mogą się przebić, mają kłopoty z karierą naukową, trzeba ich wspierać. Trzeba - ale jak? Czy naprawdę istnieją tak silne bariery prawne i obyczajowe utrudniające osiągnięcie wcześniej samodzielności naukowej? Doktorat z zakresu historii średniowiecza zrobiłem mając 26 lat, habilitację po zmianie radykalnie przedmiotu badań - w wieku 34 lat, tytuł profesora otrzymałem w wieku 41 lat. A jestem zdania, że można te szczeble przejść szybciej, jeśli ktoś rzeczywiście poświęci się pracy naukowej. Panie Ministrze, to nie hierarchia i skostnienie - choć jeśli są, to trzeba z nimi walczyć - to niekonkurencyjne wynagrodzenia powodują, że młodzi będą wyjeżdżać na studia doktoranckie i post-doki zagranicę, a jeśli dostaną etat - większość nigdy do Polski nie wróci. I Minister jest chyba tego świadom, bo otwarcie mówi 'Finansowanie szkolnictwa wyższego nie wzrośnie tak, byśmy byli konkurencyjni wobec uczelni zachodnich. Ale wkrótce uruchomimy np. ścieżkę doktoratów wdrożeniowych we współpracy z przedsiębiorcami. Tam stypendia nie będą wynosiły 650 zł, ale kilka tysięcy.' Jednym słowem - wdrożenia albo śmierć!
6. Wreszcie kwestia pobudzania mobilności naukowców: 'Opowiadam się za zasadą bezwzględnej mobilności – po doktoracie i habilitacji powinno się szukać zatrudnienia na innej uczelni. Tylko takie rozwiązanie doprowadzi do naprawdę transparentnych, uczciwych konkursów na stanowiska. Mam świadomość, że to rozwiązanie wywoła ogromny opór'. No dobrze, ale skąd wniosek, że samo wyrzucenie - i to dwukrotne, po doktoracie i po habilitacji - poza rodzime gniazdo przyniesie sukces mierzony rozszerzeniem horyzontów badacza i lepszymi badaniami? A przede wszystkim - jak widzi Minister otwarcie rynku na tę mobilność? Bo ja widzę raczej 1) spółdzielnie między uczelniami, zwłaszcza w dużych ośrodkach, 2) pozbywanie się starych pracowników wraz z awansem - ale niekoniecznie przyjmowanie nowych, 3) rozpaczliwą obronę przed awansem wymuszającym opuszczenie miejsca pracy. Nic w tej procedurze nie zapewnia transparentności konkursów.
I tak dalej można jeszcze trochę. Tylko po co? Żeby było jasne - doceniam i podzielam zdanie Ministra, że reforma, jeśli ma mieć sens, musi zmierzyć się z zasadniczymi problemami, zmienić status quo, a nie tylko nadpisać dziesiątki przepisów. Ale to, co przedstawił Minister w trakcie wywiadu budzi mój niepokój, bo wskazuje, że nie interesują go realia funkcjonowania szkolnictwa wyższego w Polsce. Że myślami jest przy innych problemach, a nawet jego uszy oddalone są od poziomy doczesnego życia uczelni i badaczy oraz studentów, a krążą raczej na orbitach rozgrywek partyjnych w piaskownicy zwanej polityką. Chciałbym, by Minister, jeśli już musi przeprowadzać kolejną reformę (bo w to wątpię), to niech będzie z nami szczery, niech zostawi na boku te tłumne 'konsultacje' i skupi się na rzetelnej analizie ekonomiki uczelni i ich życia naukowego i administracyjnego. Życzeniowe reformowanie nie zmieni naszej nauki, a może pogrzebać wiele ciekawych idei. Owszem, pewnie tę selekcję reformatorską przetrwają najpiękniejsi. Ale to piękno będzie stworzone pod potrzeby reformy i oko ministra. Tekturowe, zielonomalowane, krótkookresowe. Musimy przez to jeszcze raz przechodzić?
1. Już sam tytuł i powiązana z nim wypowiedź ministra budzi zdziwienie. Rzecze on bowiem: 'Nasze działania nie są obliczone na ograniczenie liczby studentów, tylko na podniesienie poprzeczki. Nowy algorytm finansowania zachęca najlepsze uczelnie, by przyjmować najzdolniejszych'. Eeeeeee, że co, proszę? Przypomnę, że nowością w obecnym algorytmie, który określa przydział dotacji budżetowej dla uczelni było wprowadzenie wskaźnika dostępności kadry 1:12 z odchyleniem +1 oraz zastrzeżeniem zmian w dotacji +- max 5%. Dla wydziałów humanistycznych i społecznych, które władze uczelni i ministerstwo od dekad zachęcały lub na nich wymuszały kształcenie masowe w celu pozyskania dla uczelni większej dotacji, to mógłby być spory kłopot. Dla uczelni uzależnionych od tego typu kształcenia - to jest kłopot. Tylko co to ma wspólnego z podnoszeniem poprzeczki i zachęcaniem do przyjmowania najzdolniejszych? W tym mechanizmie nie ma żadnego bodźca projakościowego poza ograniczeniem liczby studentów - zwłaszcza na studiach dziennych.
2. Minister mówi, że ograniczanie liczby studentów nie jest najlepszym rozwiązaniem, 'Ważne, by za zmniejszającą się liczbą studentów nie szła redukcja etatów naukowych. Nowe zasady finansowania zachęcają, by zatrudniać naukowców'. Ciśnie się kilka słów na usta, ale głównie - w jaki sposób zachęcają? Skąd mianowicie uczelnia miałaby wziąć pieniądze na nowe etaty, skoro a) tzw. stała przeniesienia stabilizująca dofinansowanie ma znikać i może zniknąć w ogóle, 2) radykalne zmiany zasad obliczania wysokości dotacji na kilka miesięcy przed ich zastosowaniem do wyliczenia budżetu uniemożliwiają zaufanie Ministerstwu w zakresie stabilności zasad finansowania. Innymi słowy - jaki prezes zdecyduje się zatrudnić w firmie na etaty nowych pracowników, jeśli zamawiający zmienia cały czas, bez uwzględniania jego opinii, warunki zamówienia, w tym budżet projektu? O tym, by ten budżet miał na stałe wzrosnąć - nic nam nie wiadomo.
3. Zatrudnienie powinno zdaniem ministra objąć głównie młodych: 'Niedawno w tym gabinecie siedział rektor uniwersytetu, na którym na prawie jeden pracownik naukowy przypada na 55 studentów, a na pedagogice – na 40. Mówimy o dosyć prestiżowym uniwersytecie. Jak ten rektor ma poprawić sytuację i uzyskać lepszy wynik finansowy? Albo zmniejszając liczbę studentów, albo np. przyjmując na etat kilkudziesięciu doktorantów. Chcemy zachęcać do tego drugiego rozwiązania.' No i to jest interesujące, ale 1) w algorytmie nie ma pieniędzy dla asystentów, czy w ogóle pracowników bez stopnia doktora, 2) zatrudnić doktorantów, przydzielić im po min. 240 (na UWr) godzin, kazać im pracować naukowo, wypełniać funkcje administracyjne i płacić stawkę asystencką oraz oczekiwać doktoratu za 3-4 lata? Czy w tych warunkach poprawi się jakość doktoratów - nie sądzę. Podsumowując - bez pieniędzy na wynagrodzenia rektor ma przyjąć doktorantów, którzy mają zająć się dydaktyką na dużą skalę - bez specjalnego doświadczenia. Podnoszenie poprzeczki?
4. Skąd wziąć na to pieniądze? 'Sytuacja uczelni nie jest tak zła, by nie mogły przyjmować młodych, zdolnych naukowców na etaty. Przez lata kształciły masowo i mają z tego tytułu nadwyżki finansowe.' Czyli fundujemy uczelniom brak stabilnych warunków finansowania i oczekujemy, że ich zabezpieczenie finansowe zostanie rozdysponowane na etaty, na które ministerstwo samo nie daje ani grosza?
5. Ale dalej jest jeszcze lepiej. Reporter pyta się Ministra, który pragnie walczyć z drenażem mózgów i wyjazdami młodych do uczelni zachodnioeuropejskich, jak chce przekonać ich do powrotu? Ano 'Moim zdaniem to zbyt hierarchiczny charakter ścieżki kariery i zbyt późne osiągnięcie samodzielności naukowej. Przeciętnie na Zachodzie osiąga się ją w wieku trzydziestu kilku lat, w Polsce średni wiek zdobycia habilitacji to 46 lat.'. Co za mantra jakaś! Od lat słyszymy to samo - młodzi nie mogą się przebić, mają kłopoty z karierą naukową, trzeba ich wspierać. Trzeba - ale jak? Czy naprawdę istnieją tak silne bariery prawne i obyczajowe utrudniające osiągnięcie wcześniej samodzielności naukowej? Doktorat z zakresu historii średniowiecza zrobiłem mając 26 lat, habilitację po zmianie radykalnie przedmiotu badań - w wieku 34 lat, tytuł profesora otrzymałem w wieku 41 lat. A jestem zdania, że można te szczeble przejść szybciej, jeśli ktoś rzeczywiście poświęci się pracy naukowej. Panie Ministrze, to nie hierarchia i skostnienie - choć jeśli są, to trzeba z nimi walczyć - to niekonkurencyjne wynagrodzenia powodują, że młodzi będą wyjeżdżać na studia doktoranckie i post-doki zagranicę, a jeśli dostaną etat - większość nigdy do Polski nie wróci. I Minister jest chyba tego świadom, bo otwarcie mówi 'Finansowanie szkolnictwa wyższego nie wzrośnie tak, byśmy byli konkurencyjni wobec uczelni zachodnich. Ale wkrótce uruchomimy np. ścieżkę doktoratów wdrożeniowych we współpracy z przedsiębiorcami. Tam stypendia nie będą wynosiły 650 zł, ale kilka tysięcy.' Jednym słowem - wdrożenia albo śmierć!
6. Wreszcie kwestia pobudzania mobilności naukowców: 'Opowiadam się za zasadą bezwzględnej mobilności – po doktoracie i habilitacji powinno się szukać zatrudnienia na innej uczelni. Tylko takie rozwiązanie doprowadzi do naprawdę transparentnych, uczciwych konkursów na stanowiska. Mam świadomość, że to rozwiązanie wywoła ogromny opór'. No dobrze, ale skąd wniosek, że samo wyrzucenie - i to dwukrotne, po doktoracie i po habilitacji - poza rodzime gniazdo przyniesie sukces mierzony rozszerzeniem horyzontów badacza i lepszymi badaniami? A przede wszystkim - jak widzi Minister otwarcie rynku na tę mobilność? Bo ja widzę raczej 1) spółdzielnie między uczelniami, zwłaszcza w dużych ośrodkach, 2) pozbywanie się starych pracowników wraz z awansem - ale niekoniecznie przyjmowanie nowych, 3) rozpaczliwą obronę przed awansem wymuszającym opuszczenie miejsca pracy. Nic w tej procedurze nie zapewnia transparentności konkursów.
I tak dalej można jeszcze trochę. Tylko po co? Żeby było jasne - doceniam i podzielam zdanie Ministra, że reforma, jeśli ma mieć sens, musi zmierzyć się z zasadniczymi problemami, zmienić status quo, a nie tylko nadpisać dziesiątki przepisów. Ale to, co przedstawił Minister w trakcie wywiadu budzi mój niepokój, bo wskazuje, że nie interesują go realia funkcjonowania szkolnictwa wyższego w Polsce. Że myślami jest przy innych problemach, a nawet jego uszy oddalone są od poziomy doczesnego życia uczelni i badaczy oraz studentów, a krążą raczej na orbitach rozgrywek partyjnych w piaskownicy zwanej polityką. Chciałbym, by Minister, jeśli już musi przeprowadzać kolejną reformę (bo w to wątpię), to niech będzie z nami szczery, niech zostawi na boku te tłumne 'konsultacje' i skupi się na rzetelnej analizie ekonomiki uczelni i ich życia naukowego i administracyjnego. Życzeniowe reformowanie nie zmieni naszej nauki, a może pogrzebać wiele ciekawych idei. Owszem, pewnie tę selekcję reformatorską przetrwają najpiękniejsi. Ale to piękno będzie stworzone pod potrzeby reformy i oko ministra. Tekturowe, zielonomalowane, krótkookresowe. Musimy przez to jeszcze raz przechodzić?
wtorek, 7 lutego 2017
Śmierć Akademii - narodziny korpo-nauki?
Upubliczniony ostatnio drugi - po opracowaniu zespołu prof. Kwieka - projekt założeń reformy nauki i szkolnictwa wyższego przygotowany w ramach konkursu Nauka 2.0 autorstwa zespołu afiliowanego do mało znanego Instytutu Allerhanda zasługuje na uwagę ze względu na... skrajność propozycji, które wydają się udatnie wpasowywać w - prawda, że niezbyt spójne - wypowiedzi Ministerstwa. W największym skrócie - obecny kształt szkolnictwa wyższego jest wyjątkowo zły. Zmiany muszą doprowadzić do radykalnego przekształcenia w duchu konkurencji nawiązującej do mechanizmów żywych w przestrzeni gospodarczej.
Od razu należy też podkreślić, że projekt nie zawiera założeń reformy nauki i szkolnictwa wyższego. Odnosi się jedynie do wybranych aspektów systemu - przede wszystkim do a) funkcjonowania uniwersytetu jako jednostki oraz w mniejszym stopniu b) nauki i kształcenia realizowanych przez szkoły wyższe, głównie o profilu ogólnoakademickim. Pominięto ważny składnik polskiej nauki jaką jest sieć jednostek PAN i instytutów naukowo-badawczych. Zupełnie niemal pominięto zasady finansowania systemu nauki i szkolnictwa wyższego. Ale, co najważniejsze - nie określono zadań i celów systemu oraz nie zdefiniowano samego systemu, jaką tworzą różnorodne i niepowiązane ze sobą jednostki szkolnictwa wyższego oraz instytucje naukowe i naukowo-wdrożeniowe. Cele można próbować dointerpretowywać ze szczegółowych zapisów projektu, jednak brak ich otwartego przedstawienia utrudnia ocenę adekwatności proponowanych rozwiązań.
Uważam jednak, że tym bardziej warto przeanalizować to, co zostało zaproponowane. Nieokreśloność celów i przedmiotu operacji czyni projekt atrakcyjnym dla władzy, która może dowolnie z niego jako całości lub z jego elementów korzystać. Zwłaszcza, że zbieżność zawartych tu idei z poglądami kierownictwa MNiSW każe się domyślać prób wprowadzenia idei w tekście zawartym w życie. Tymczasem przekazany projekt kryje najbardziej jak na razie konsekwentny plan zakończenia funkcjonowania naszej Akademii. A ponieważ ten koniec ma być też początkiem, trzeba postawić pytanie: początkiem czego właściwie?
Projekt zakłada konsekwentne odsunięcie wspólnoty akademickiej od decydowania w zakresie kluczowych zagadnień zarządczych: finansów i polityki stanowienia prawa. Redukuje do funkcji czysto symbolicznej znaczenie rektora. Drastycznie ogranicza znaczenie senatu uczelni czyniąc z niego mało wyrazisty podmiot o kompetencjach doradczych. Centralizuje zarząd uczelnią w rękach prezydenta jako władzy wykonawczej (Prezydent prowadzi sprawy uczelni i reprezentuje uczelnię. Jest przełożonym pracowników, studentów i doktorantów uczelni, s 49, art. 9, ust. 1). Wspierająca go rada powiernicza miałaby być najwyższym organem stanowiącym uczelni (s. 52, art. 16), czyli de facto przejąć rolę dzisiejszego senatu. Ona miałaby być także ciałem decydującym o wyborze prezydenta. Skład rady powierniczej jest więc kluczowy dla uczelni. Minister miałby wybierać bezpośrednio tylko 1/12 członków, z możliwością rozszerzenia do 3/12, członkowie senatu 2/12 członków pozostałych członków miałyby wybierać różne organy samorządu lokalnego i organizacje gospodarcze (przy czym 3/12 miałaby powoływać w ramach kooptacji sama rada). Dziekani mieliby być powoływanie przez prezydenta.
Centralizacji władzy zarządczej miałaby towarzyszyć daleko idąca decentralizacja działalności naukowej i dydaktycznej. Instytuty, centra, zakłady i pracownie tworzyliby pracownicy na zasadzie dowolnego zrzeszania na potrzeby realizacji określonych przez siebie zadań badawczych oraz dla zaproponowania dziekanowi usług edukacyjnych. Pracownicy mogliby należeć do różnych tego rodzaju jednostek, a finansowanie działalności tych ostatnich miałoby być związane z ilością "udziałów" pracowniczych powierzonych jednostce przez "udziałowców" - pracowników (każdy dysponuje 100%, które dzieli według przekonania między jednostki, w których uczestniczy).
Również drastycznie zmienia się ścieżka kariery naukowej. Likwidacji ulegają stopień doktora habilitowanego i tytuł profesora. Doktorat dzieli się na dwa stopnie - zwykły, nie dający uprawnień do kontynuowania kariery naukowej, oraz "duży" otwierający drogę do zatrudnienia w jednostkach szkolnictwa wyższego (i nauki?). Profesury pozostają stanowiskami wewnątrz organizacji uczelni. Kariera może zacząć się od studiów doktoranckich, ale preferowane jest podjęcia pracy na drodze konkursu jako asystent, dalej doktor rezydujący, młodszy profesor, profesor nadzwyczajny, profesor zwyczajny. Przejście między stanowiskami odbywa się bądź na drodze konkursy, (trzy pierwsze szczeble), bądź awansu - jednak po ocenie dotychczasowych osiągnięć, co może skutkować zwolnieniem. Doktor wypromowany w danej uczelni nie może podjąć w niej pracy bezpośrednio, musi szukać zatrudnienia poza nią.
Tyle w największym skrócie, bo przecież projekt jest dużo obszerniejszy. Z uznaniem przyjmuję propozycję nowego, kompleksowego spojrzenia na funkcjonowanie akademii. Jest ona twórczym i najdalej idącym dotychczas zastosowaniem mechaniki wolnego rynku do działań szkolnictwa wyższego (w mniejszym stopniu nauki). Przejmuje przy tym sporo rozwiązań z krajów anglosaskich i Niemiec (prezydent, rada, odsunięcie akademików od zarządzania, zakaz pracy w jednostce promującej itd.). Jakie mogą być tego skutki? Krótkotrwałe - absolutny chaos organizacyjny przy szybkim wprowadzeniu, działania dostosowawcze akademików przy dłuższym. Pamiętajmy, że uzyskane prawa zatrudnionych obecnie nie mogą podlegać zmianie - chyba, że władza zdecyduje się i to złamać. Jeśli nie, to proces wymiany kadr na zasadach wolnorynkowych będzie długotrwały. Krańcowa destabilizacja zatrudnienia odsunie od udziału w tym rynku większość chętnych - i to nie tylko tych najsłabszych. Ci silniejsi po prostu odpłyną do tych sektorów, gdzie albo będą mieli większą gwarancję stabilności, albo odpowiednie wynagrodzenie. Albo przesuną się poza nasze granice. Projekt nie precyzuje bowiem, skąd wziąć środki na planowane zmiany. Zachowanie bieżącego poziomu wynagrodzeń czyni cały projekt - wraz z zaleceniem umiędzynarodowienia kadry - wybitnie nierealnym. Zmniejszeniu kadry naukowej może towarzyszyć poszerzenie grona kadry dydaktycznej - o ile taka będzie polityka kadrowa prezydentów. Znów - wszystko zależeć będzie od wielkości i charakteru wyliczania dotacji podtrzymującej działalność uczelni. Uderzająca jest łatwość, z jaką ministerstwo drogą nacisków finansowych będzie mogło ukształtować pożądany profil całego szkolnictwa wyższego. I dziś jest to widoczne, jednak dalsze i pogłębiające się różnicowanie uczelni i wydziałów według kategorii naukowych zaproponowane przez projekt doprowadzi do pożądanego od dawna przez kolejne rządy modelu dwóch ośrodków naukowych o charakterze międzynarodowym (Warszawa i Kraków) oraz sieci "regionalnych ośrodków innowacji". Domyślać się należy koncentracji środków na tych ośrodkach (+ Rzeszów i Toruń? Poznań?), co oznacza zablokowanie - trwałe - rozwoju pozostałych. Dodajmy jednak, że te skutki nie są immanentne w projekcie, on jedynie ułatwia ich zajście.
Bo projekt jest konsekwentny - wspólnota akademicka ma stać się zbiorem konkurujących o zasoby jednostek i grup jednostek oferujących swoje usługi według zaprojektowanych przez dawców zasobów warunków. Ten prosty darwinizm ma wyłonić najlepszych, mogących z kolei konkurować w przestrzeni międzynarodowej nauki. Brzmi dobrze. I tylko tak sobie myślę - czy powtórzenie tej szokowej transformacji ustrojowej w stylu jakże bliskim przekształceniom przełomu lat 80. i 90. XX w. rzeczywiście da tak znaczną wartość dodaną, że usprawiedliwi ona skutki społeczne: powstanie elitarnych kręgów kształcenia i nauki zamkniętych dla większości społeczeństwa i w małym stopniu uczestniczącym w jego życiu; bezwzględne podporządkowanie Akademii rządowi i biznesowi jako dawcy środków, przy idealistycznym założeniu zgodności ich działań z interesem ogółu; pogrzebanie etosu pracy akademickiej jako służby i współpracy w poszukiwaniu prawdy? I na marginesie - skoro wiemy, jakie są zyski i jakie koszta społeczne takiej transformacji, czy nie powinniśmy ich oszacować w odniesieniu do organizmu, w którym kapitał - zespoły badawcze, nurty refleksji, aktywność popularyzatorską i relacje z otoczeniem społecznym - gromadzi się przez dekady, a jego rozdysponowanie zatrzymuje na lata proces kreatywny.
Uważam, że przedstawiony projekt - mimo swoich oczywistych niedociągnięć i luk - jest wart uwagi tak jako signum temporis i wskazanie, czego w najbliższych dekadach możemy oczekiwać, jak i jako realna propozycja interesujących rozwiązań. Śmierć Akademii nie będzie dramatyczna, bo upadek jej autorytetu w oczach i postronnych i własnych jest spektakularny. Pytanie tylko - co wolny rynek zaoferuje w zamian społeczeństwu? Wprowadzenie w świat wiedzy i kultury? Czy ładniejszy uchwyt do lodówki?
Od razu należy też podkreślić, że projekt nie zawiera założeń reformy nauki i szkolnictwa wyższego. Odnosi się jedynie do wybranych aspektów systemu - przede wszystkim do a) funkcjonowania uniwersytetu jako jednostki oraz w mniejszym stopniu b) nauki i kształcenia realizowanych przez szkoły wyższe, głównie o profilu ogólnoakademickim. Pominięto ważny składnik polskiej nauki jaką jest sieć jednostek PAN i instytutów naukowo-badawczych. Zupełnie niemal pominięto zasady finansowania systemu nauki i szkolnictwa wyższego. Ale, co najważniejsze - nie określono zadań i celów systemu oraz nie zdefiniowano samego systemu, jaką tworzą różnorodne i niepowiązane ze sobą jednostki szkolnictwa wyższego oraz instytucje naukowe i naukowo-wdrożeniowe. Cele można próbować dointerpretowywać ze szczegółowych zapisów projektu, jednak brak ich otwartego przedstawienia utrudnia ocenę adekwatności proponowanych rozwiązań.
Uważam jednak, że tym bardziej warto przeanalizować to, co zostało zaproponowane. Nieokreśloność celów i przedmiotu operacji czyni projekt atrakcyjnym dla władzy, która może dowolnie z niego jako całości lub z jego elementów korzystać. Zwłaszcza, że zbieżność zawartych tu idei z poglądami kierownictwa MNiSW każe się domyślać prób wprowadzenia idei w tekście zawartym w życie. Tymczasem przekazany projekt kryje najbardziej jak na razie konsekwentny plan zakończenia funkcjonowania naszej Akademii. A ponieważ ten koniec ma być też początkiem, trzeba postawić pytanie: początkiem czego właściwie?
Projekt zakłada konsekwentne odsunięcie wspólnoty akademickiej od decydowania w zakresie kluczowych zagadnień zarządczych: finansów i polityki stanowienia prawa. Redukuje do funkcji czysto symbolicznej znaczenie rektora. Drastycznie ogranicza znaczenie senatu uczelni czyniąc z niego mało wyrazisty podmiot o kompetencjach doradczych. Centralizuje zarząd uczelnią w rękach prezydenta jako władzy wykonawczej (Prezydent prowadzi sprawy uczelni i reprezentuje uczelnię. Jest przełożonym pracowników, studentów i doktorantów uczelni, s 49, art. 9, ust. 1). Wspierająca go rada powiernicza miałaby być najwyższym organem stanowiącym uczelni (s. 52, art. 16), czyli de facto przejąć rolę dzisiejszego senatu. Ona miałaby być także ciałem decydującym o wyborze prezydenta. Skład rady powierniczej jest więc kluczowy dla uczelni. Minister miałby wybierać bezpośrednio tylko 1/12 członków, z możliwością rozszerzenia do 3/12, członkowie senatu 2/12 członków pozostałych członków miałyby wybierać różne organy samorządu lokalnego i organizacje gospodarcze (przy czym 3/12 miałaby powoływać w ramach kooptacji sama rada). Dziekani mieliby być powoływanie przez prezydenta.
Centralizacji władzy zarządczej miałaby towarzyszyć daleko idąca decentralizacja działalności naukowej i dydaktycznej. Instytuty, centra, zakłady i pracownie tworzyliby pracownicy na zasadzie dowolnego zrzeszania na potrzeby realizacji określonych przez siebie zadań badawczych oraz dla zaproponowania dziekanowi usług edukacyjnych. Pracownicy mogliby należeć do różnych tego rodzaju jednostek, a finansowanie działalności tych ostatnich miałoby być związane z ilością "udziałów" pracowniczych powierzonych jednostce przez "udziałowców" - pracowników (każdy dysponuje 100%, które dzieli według przekonania między jednostki, w których uczestniczy).
Również drastycznie zmienia się ścieżka kariery naukowej. Likwidacji ulegają stopień doktora habilitowanego i tytuł profesora. Doktorat dzieli się na dwa stopnie - zwykły, nie dający uprawnień do kontynuowania kariery naukowej, oraz "duży" otwierający drogę do zatrudnienia w jednostkach szkolnictwa wyższego (i nauki?). Profesury pozostają stanowiskami wewnątrz organizacji uczelni. Kariera może zacząć się od studiów doktoranckich, ale preferowane jest podjęcia pracy na drodze konkursu jako asystent, dalej doktor rezydujący, młodszy profesor, profesor nadzwyczajny, profesor zwyczajny. Przejście między stanowiskami odbywa się bądź na drodze konkursy, (trzy pierwsze szczeble), bądź awansu - jednak po ocenie dotychczasowych osiągnięć, co może skutkować zwolnieniem. Doktor wypromowany w danej uczelni nie może podjąć w niej pracy bezpośrednio, musi szukać zatrudnienia poza nią.
Tyle w największym skrócie, bo przecież projekt jest dużo obszerniejszy. Z uznaniem przyjmuję propozycję nowego, kompleksowego spojrzenia na funkcjonowanie akademii. Jest ona twórczym i najdalej idącym dotychczas zastosowaniem mechaniki wolnego rynku do działań szkolnictwa wyższego (w mniejszym stopniu nauki). Przejmuje przy tym sporo rozwiązań z krajów anglosaskich i Niemiec (prezydent, rada, odsunięcie akademików od zarządzania, zakaz pracy w jednostce promującej itd.). Jakie mogą być tego skutki? Krótkotrwałe - absolutny chaos organizacyjny przy szybkim wprowadzeniu, działania dostosowawcze akademików przy dłuższym. Pamiętajmy, że uzyskane prawa zatrudnionych obecnie nie mogą podlegać zmianie - chyba, że władza zdecyduje się i to złamać. Jeśli nie, to proces wymiany kadr na zasadach wolnorynkowych będzie długotrwały. Krańcowa destabilizacja zatrudnienia odsunie od udziału w tym rynku większość chętnych - i to nie tylko tych najsłabszych. Ci silniejsi po prostu odpłyną do tych sektorów, gdzie albo będą mieli większą gwarancję stabilności, albo odpowiednie wynagrodzenie. Albo przesuną się poza nasze granice. Projekt nie precyzuje bowiem, skąd wziąć środki na planowane zmiany. Zachowanie bieżącego poziomu wynagrodzeń czyni cały projekt - wraz z zaleceniem umiędzynarodowienia kadry - wybitnie nierealnym. Zmniejszeniu kadry naukowej może towarzyszyć poszerzenie grona kadry dydaktycznej - o ile taka będzie polityka kadrowa prezydentów. Znów - wszystko zależeć będzie od wielkości i charakteru wyliczania dotacji podtrzymującej działalność uczelni. Uderzająca jest łatwość, z jaką ministerstwo drogą nacisków finansowych będzie mogło ukształtować pożądany profil całego szkolnictwa wyższego. I dziś jest to widoczne, jednak dalsze i pogłębiające się różnicowanie uczelni i wydziałów według kategorii naukowych zaproponowane przez projekt doprowadzi do pożądanego od dawna przez kolejne rządy modelu dwóch ośrodków naukowych o charakterze międzynarodowym (Warszawa i Kraków) oraz sieci "regionalnych ośrodków innowacji". Domyślać się należy koncentracji środków na tych ośrodkach (+ Rzeszów i Toruń? Poznań?), co oznacza zablokowanie - trwałe - rozwoju pozostałych. Dodajmy jednak, że te skutki nie są immanentne w projekcie, on jedynie ułatwia ich zajście.
Bo projekt jest konsekwentny - wspólnota akademicka ma stać się zbiorem konkurujących o zasoby jednostek i grup jednostek oferujących swoje usługi według zaprojektowanych przez dawców zasobów warunków. Ten prosty darwinizm ma wyłonić najlepszych, mogących z kolei konkurować w przestrzeni międzynarodowej nauki. Brzmi dobrze. I tylko tak sobie myślę - czy powtórzenie tej szokowej transformacji ustrojowej w stylu jakże bliskim przekształceniom przełomu lat 80. i 90. XX w. rzeczywiście da tak znaczną wartość dodaną, że usprawiedliwi ona skutki społeczne: powstanie elitarnych kręgów kształcenia i nauki zamkniętych dla większości społeczeństwa i w małym stopniu uczestniczącym w jego życiu; bezwzględne podporządkowanie Akademii rządowi i biznesowi jako dawcy środków, przy idealistycznym założeniu zgodności ich działań z interesem ogółu; pogrzebanie etosu pracy akademickiej jako służby i współpracy w poszukiwaniu prawdy? I na marginesie - skoro wiemy, jakie są zyski i jakie koszta społeczne takiej transformacji, czy nie powinniśmy ich oszacować w odniesieniu do organizmu, w którym kapitał - zespoły badawcze, nurty refleksji, aktywność popularyzatorską i relacje z otoczeniem społecznym - gromadzi się przez dekady, a jego rozdysponowanie zatrzymuje na lata proces kreatywny.
Uważam, że przedstawiony projekt - mimo swoich oczywistych niedociągnięć i luk - jest wart uwagi tak jako signum temporis i wskazanie, czego w najbliższych dekadach możemy oczekiwać, jak i jako realna propozycja interesujących rozwiązań. Śmierć Akademii nie będzie dramatyczna, bo upadek jej autorytetu w oczach i postronnych i własnych jest spektakularny. Pytanie tylko - co wolny rynek zaoferuje w zamian społeczeństwu? Wprowadzenie w świat wiedzy i kultury? Czy ładniejszy uchwyt do lodówki?
poniedziałek, 9 stycznia 2017
Bauman, Turski i Pawłowicz, czyli Akademia na nieracjonalne czasy
Dziś dopadła mnie zła nowina - o śmierci profesora Zygmunta Baumana. Kolejny nieprosty życiorys, z którym przyszło mu się zmagać przez lata - głównie w Polsce. Ale też to w Polsce rozegrały się te fragmenty jego życia, które rzuciły cień na dekady ważniejsze dla nauki i kultury w skali światowej. Zastanawiałem się nie raz, czy mam rację ważąc te dwie rzeczy na szalach jednej wagi. Bo przecież to zjawiska nieporównywalne. A jednak - integralność osoby i jej życia jest tak oczywistym ideałem, że poprzez pryzmat ciągłości tej osoby i w kontekście jej stałej odpowiedzialności za czyny minione chciałbym móc o niej mówić do siebie samego. Bo nie ulega wątpliwości, że zmarły był nie tylko sobą, ale też symbolem - otwartości na nowe, na świat zmieniający się, który może budzić obawy, ale który warto rozumieć, a przynajmniej "rozumować" i na pewno nie odrzucać. Tymczasem symbol, człowiek-potęga miał skazy, które wciąż wracały. Ostatecznie przecież szale przeważał dla mnie nie tylko fakt, że nie mi wychowanemu w bezpieczeństwie współczesnego europejskiego państwa oceniać ówczesne wybory. Raczej to, że jego twórczość była stałym wyzwaniem i zaprzeczaniem dawnej ideologii, dawnego siebie. Nie chował się, nie uciekał, jak mu niekiedy porywczo zarzucano, lecz otwarcie walczył z tym, czym kiedyś był, czym mógł być jeszcze długie lata. W tym sensie dla mnie ocalał swą integralność w czasie, gdy akcentował humanizm i wynikającą z niego otwartość w nowych czasach jako wartości - nawet jeśli nie było to dość dla osób oczekujących publicznej Canossy.
Ale te refleksje przyszło mi zderzyć z treścią wywiadu, którego dwóch szacownych fizyków, prof.prof. Iwo Białynicki-Birul i Łukasz Turski udzielili "Gazecie Prawnej". Pomijając szczegóły dość szczególnego i niekoniecznie starannie ustrukturyzowanego zapisu, uderzyła mnie wielokrotnie przewijająca się w nim myśl - naukowcy w czasach radzieckich, PRL-u, ale nawet nazizmu, mogli być ludźmi małostkowo wykorzystującymi reżimy dla swoich celów, mogli nawet krzywdzić innych ludzi, kolegów i bliskich. Jeśli jednak dokonali dużego odkrycia, a przynajmniej byli rzetelnymi naukowcami i zostawili historii nauki jakiś jej fragment opatrzony swoim nazwiskiem, to jakoś można się z tym pogodzić. W domyśle zaś - jeśli byli kiepskimi uczonymi, a do tego mało etycznie żyjącymi ludźmi, to już miarka się przebrała, tych wolno piętnować. Jednym słowem - bycie wybitnym naukowcem, który swoim wysiłkiem intelektualnym zmienia wizję świata, a czasami losy całej ludzkości, zwalnia z wymogów etycznych obowiązujących innych ludzi. Nie ma w tym prostej analogii do losów śp. profesora Baumana, ten wszak walczył z tym, w co wcześniej wierzył, albo przynajmniej czemu służył. Dla profesorów to nie jest istotna kategoria - z ich słów wynikać zdaje się, że świat otaczający dla naukowca jest jak hotel, z którego można do woli korzystać, o ile sprosta się kategorii wielkości w nauce. Nauka rozgrzesza, bo pochodzi z innego porządku, wyższego nad mozoły tradycyjnego życia w społeczeństwie.
No i wreszcie - omne trinum perfectum? - w ostatnich dniach uderzyły mnie dobiegające z różnych stron głosy o "elitach", które znów nie rozumieją ludzi, nie dorastają do nich, manipulują nimi (słynna już wypowiedź poseł Krystyny Pawłowicz o relacji profesorowie - studenci). Oskarżenia o antypolonizm (?), "koryto" i wszystkie te elementy nagonki na wrogów uprawiane od dawna, ale od roku jakby pozbawione hamulców estetycznych. Głosy te uderzyły mnie nie tyle przez swą frapującą niezgodność wypowiedzi z gramatyką języka polskiego, ale przez prostą wizję rzeczywistości: brak elit, ich usunięcie oznacza wejście do nowego, właściwego porządku świata. Ci, którzy mogą lub powinni uchodzić za wzory lub źródło wiedzy o godności człowieka w świecie, nie mogą i nie powinni tej funkcji pełnić. Nie dlatego, że są inni, lepsi, którzy mogą ich w tym zastąpić. Ale dlatego, że lud nie potrzebuje wzorów. Zbiorowa mądrość to coś więcej niż mityczny suweren cedujący swe życie i losy swych dzieci w ręce wybrańców do parlamentu. To jedność przecząca różnicowaniu, przecząca zmianie, wykluczająca postęp, bo unikająca świadomości, że ktoś może wiedzieć coś więcej, lepiej, że może pomóc, że może nauczyć.
Etyka i estetyka są ze sobą zbieżne. Szukają harmonii w niełatwym byciu człowieka. Ale sens mają w pojedynczości, w walce każdego, jedynego we wszechświecie istnienia o godność rozumianą jako znalezienie drogi w harmonii z innymi pojedynczymi, samotnymi jak my wszyscy bytami. Negowanie wspólnoty bytu, fundamentalnej jedności wszystkich ludzi i rozróżnianie etyk przez wzgląd na zajmowaną pozycję społeczną - czy będzie to wybitny naukowej, czy wybitnie zlany z ludem uczynnik wspierający wizję tej czy innej władzy - nie ma znaczenia. Uważam, że dla nas, dla ludzi nauki nie nastały jeszcze ciężkie czasy. Ucieleśnią się, jeśli wybierzemy jedną z dwóch pułapek - elitaryzmu zrywającego więzi z otoczeniem na rzecz "naszej" racji lub egalitaryzmu nakazującego myśleć jak ten czy inny wódz.
Popełniamy błędy, umiemy je analizować i starać się je naprawiać swoim życiem, wciąż nowe popełniając, gdy patrzymy przez pryzmat naszych nowych celów. Pokazujemy, że można szukać prawdy, że warto pracować dla innych w imię wspólnoty bycia w prawdzie. Dopóki Akademia widzi w tym swoją wyjątkowość i afirmuje ją nie przecząc wspólnej etyce, dopóty jest szansa na budowę racjonalnego społeczeństwa. Bez tego staniemy się tylko urzędnikami tej lub innej opcji światopoglądowej.
Ale te refleksje przyszło mi zderzyć z treścią wywiadu, którego dwóch szacownych fizyków, prof.prof. Iwo Białynicki-Birul i Łukasz Turski udzielili "Gazecie Prawnej". Pomijając szczegóły dość szczególnego i niekoniecznie starannie ustrukturyzowanego zapisu, uderzyła mnie wielokrotnie przewijająca się w nim myśl - naukowcy w czasach radzieckich, PRL-u, ale nawet nazizmu, mogli być ludźmi małostkowo wykorzystującymi reżimy dla swoich celów, mogli nawet krzywdzić innych ludzi, kolegów i bliskich. Jeśli jednak dokonali dużego odkrycia, a przynajmniej byli rzetelnymi naukowcami i zostawili historii nauki jakiś jej fragment opatrzony swoim nazwiskiem, to jakoś można się z tym pogodzić. W domyśle zaś - jeśli byli kiepskimi uczonymi, a do tego mało etycznie żyjącymi ludźmi, to już miarka się przebrała, tych wolno piętnować. Jednym słowem - bycie wybitnym naukowcem, który swoim wysiłkiem intelektualnym zmienia wizję świata, a czasami losy całej ludzkości, zwalnia z wymogów etycznych obowiązujących innych ludzi. Nie ma w tym prostej analogii do losów śp. profesora Baumana, ten wszak walczył z tym, w co wcześniej wierzył, albo przynajmniej czemu służył. Dla profesorów to nie jest istotna kategoria - z ich słów wynikać zdaje się, że świat otaczający dla naukowca jest jak hotel, z którego można do woli korzystać, o ile sprosta się kategorii wielkości w nauce. Nauka rozgrzesza, bo pochodzi z innego porządku, wyższego nad mozoły tradycyjnego życia w społeczeństwie.
No i wreszcie - omne trinum perfectum? - w ostatnich dniach uderzyły mnie dobiegające z różnych stron głosy o "elitach", które znów nie rozumieją ludzi, nie dorastają do nich, manipulują nimi (słynna już wypowiedź poseł Krystyny Pawłowicz o relacji profesorowie - studenci). Oskarżenia o antypolonizm (?), "koryto" i wszystkie te elementy nagonki na wrogów uprawiane od dawna, ale od roku jakby pozbawione hamulców estetycznych. Głosy te uderzyły mnie nie tyle przez swą frapującą niezgodność wypowiedzi z gramatyką języka polskiego, ale przez prostą wizję rzeczywistości: brak elit, ich usunięcie oznacza wejście do nowego, właściwego porządku świata. Ci, którzy mogą lub powinni uchodzić za wzory lub źródło wiedzy o godności człowieka w świecie, nie mogą i nie powinni tej funkcji pełnić. Nie dlatego, że są inni, lepsi, którzy mogą ich w tym zastąpić. Ale dlatego, że lud nie potrzebuje wzorów. Zbiorowa mądrość to coś więcej niż mityczny suweren cedujący swe życie i losy swych dzieci w ręce wybrańców do parlamentu. To jedność przecząca różnicowaniu, przecząca zmianie, wykluczająca postęp, bo unikająca świadomości, że ktoś może wiedzieć coś więcej, lepiej, że może pomóc, że może nauczyć.
Etyka i estetyka są ze sobą zbieżne. Szukają harmonii w niełatwym byciu człowieka. Ale sens mają w pojedynczości, w walce każdego, jedynego we wszechświecie istnienia o godność rozumianą jako znalezienie drogi w harmonii z innymi pojedynczymi, samotnymi jak my wszyscy bytami. Negowanie wspólnoty bytu, fundamentalnej jedności wszystkich ludzi i rozróżnianie etyk przez wzgląd na zajmowaną pozycję społeczną - czy będzie to wybitny naukowej, czy wybitnie zlany z ludem uczynnik wspierający wizję tej czy innej władzy - nie ma znaczenia. Uważam, że dla nas, dla ludzi nauki nie nastały jeszcze ciężkie czasy. Ucieleśnią się, jeśli wybierzemy jedną z dwóch pułapek - elitaryzmu zrywającego więzi z otoczeniem na rzecz "naszej" racji lub egalitaryzmu nakazującego myśleć jak ten czy inny wódz.
Popełniamy błędy, umiemy je analizować i starać się je naprawiać swoim życiem, wciąż nowe popełniając, gdy patrzymy przez pryzmat naszych nowych celów. Pokazujemy, że można szukać prawdy, że warto pracować dla innych w imię wspólnoty bycia w prawdzie. Dopóki Akademia widzi w tym swoją wyjątkowość i afirmuje ją nie przecząc wspólnej etyce, dopóty jest szansa na budowę racjonalnego społeczeństwa. Bez tego staniemy się tylko urzędnikami tej lub innej opcji światopoglądowej.
niedziela, 1 stycznia 2017
Wokół nowego rozporządzenia o parametryzacji jednostek naukowych refleksje zmęczone
Po ukazaniu się - trochę takim bez fanfar - nowego rozporządzenia Ministra Nauki w sprawie kryteriów i trybu przyznawania kategorii naukowej jednostkom naukowym zastanawiałem się długo, czy warto wypowiadać się na temat tego dokumentu. Bo sam Minister przyznaje, że nie jest on właściwy, ale być musi, bo a) wymaga tego ustawa; b) prace prowadzone za czasów jego rządów nie zostały ukończone ogólnie akceptowalnym wynikiem. A ponieważ Minister Kolarska-Bobińska przeprowadziła tzw. konsultacje - kto był, wie, na czym one polegały - więc ogłoszony przez bieżącego Ministra wynik prac jej zespołu w ubiegłym roku - najpierw bez poprawek, dziś z minimalnymi poprawkami - ma być obecnie obowiązującym. Czyli w skrócie - nie jest on tym, czego chciałaby bieżąca władza. Czy jest zatem czymś, co ma wartość - powiedzmy - obiektywną i pozwoli nam się przejrzeć w tym swoistym lustrze, by dokonać audytu działalności jednostek naukowych?
Uważam, że nie. Nadal nie mamy klarownej odpowiedzi na pytanie, jakim konkretnie długo- i krótkookresowym celom ma służyć nauka w Polsce. A w jej obrębie - humanistyka. Bo w odniesieniu do niej mogę się w miarę kompetentnie odnieść. Ogólne hasła przedstawiane przez ministra słabo odzwierciedlone są w nowym rozporządzeniu. Umiędzynarodowienie - zaraz, jakie umiędzynarodowienie? Monografie w języku polskim i obcym wyceniane są identycznie. Tak zwane monografie wybitne to w zasadzie tylko monografie polskojęzyczne, wydane w Polsce - przesądza o tym lista konkursów, które mają decydować o nadaniu im tej rangi. Nie chcę przez to powiedzieć, że obiektywnie język wydania decyduje o wartości pracy, ale skoro mamy premiować umiędzynarodowienie - to przy pomocy monografii w języku polskim może to być trudne. Pozostają czasopisma - ale i tu mamy zagwozdkę. Zagraniczni wydawcy raczej nie będą walczyć o listę B. Lista C zawiera czasopisma zagraniczne bez impact factor - czyli dominujące w humanistyce - ale ich lista jest oparta o martwy ERIH i dość niejasno są punktowane. Przykładowo publikacja w Deutsches Archiv fuer Erforschung des Mittelalters została wyceniona na 10 punktów, natomiast w czasopiśmie Wieś i Rolnictwo (lista B) - na 14 punktów. Nawet publikacja w dość fantomowym piśmie Studia Wschodnie (lista B) przynosi 13 punktów. No cóż, biorąc pod uwagę, że Kwartalnik Historyczny uzyskał 11 punktów... to sens tych zestawień dla nadania kategorii naukowej jest mocno dyskusyjny. A biorąc pod uwagę, że zdecydowaną większość publikacji branych pod uwagę w ocenie parametrycznej będzie się pozyskiwać z publikacji w czasopismach - sukces zapewni nie publikowanie w wiodących dla specjalności czasopismach o zasięgu międzynarodowym, gdzie czeka się długo, a nakład sił i środków jest wysoki, lecz w lokalnych, polskich, ale dobrze ulokowanych przez redakcje czasopismach. I o czym poinformuje Komitet Ewaluacji Jednostek Naukowych taki wynik? O umiędzynarodowieniu badań? Jakoś nie sądzę.
Ale to tylko jeden z przykładów. Można by poruszyć ideę "monografii wybitnych". Twór kompletnie sztuczny, opierający się na arbitralnie dobranej kategorii nagród nadawanych przez arbitralnie dobrane i ogólnikowo opisane jednostki. A o wybitności i tak będzie decydował głos ekspertów. Więc po co kryterium wstępne? Jeśli ufamy ekspertom, po co to ograniczenie? Jeśli nie ufamy, to po co są potrzebni i odgrywać mają tak dużą rolę w procesie oceny? Wynikająca z lobbingu kategoria już zdążyła doprowadzić do wzrostu liczby wyróżnień - nieznanych często wcześnie - w komitetach naukowych PAN-u. A za chwilę pewnie podziała tak samo na stowarzyszenia naukowe. I co nam to powie o naszej humanistyce? O jednostkach naukowych? Co najwyżej tyle, że trzeba umieć lobbować w gronach istotnych z perspektywy oceny.
Wreszcie - z nowości - tak zwane niejednorodne jednostki naukowe. Czyli wydziały, których pracownicy publikują - prowadzą badania naukowo-rozwojowe - w różnych obszarach wiedzy. Ma to wyeliminować zafałszowanie wyników przez porównywanie wydziałów w ramach grup oceny o konkretnym profilu. Co oznacza, że jednostki te zostają usunięte z głównego nurtu aktywności KEJN-u i w praktyce pozbawione możliwości uzyskania oceny A+. Co jednak ważniejsze - takie podejście stawia pod znakiem zapytania premiowanie badań wieloobszarowych, interdyscyplinarnych i tworzenie takich jednostek organizacyjnych lub zatrudniania osób z różnych obszarów wiedzy w jednej jednostce celem zwiększenia jej różnorodności naukowej. Opłata się natomiast monokulturowość, bo przecież logicznym ciągiem dalszym będzie zejście z obszarów do dziedzin i dyscyplin. I chyba to byłoby nawet szczęśliwsze, bo przy tak pomyślanej segregacji - GWO vs niejednorodne jednostki nigdy nie będzie jasne, co właściwie oznacza ocena jednostki niejednorodnej. Wszak jej ocena ma być wynikiem będącym sumą wyników w poszczególnych obszarach. Znów - czego się z takiego wskaźnika dowiemy? Na pewno nie będzie to wskaźnik rozwoju nowoczesnych badań - ale nawet nie chce mi się wątku kontynuować.
Co więc otrzymamy na wyjściu? Zestaw wskaźników, które mają decydować o wysokości zarówno dotacji statutowej, jak i budżetowej. Przesądzać o finansowym być - trwać - rozwijać się jednostek naukowych. Sęk w tym, że te wskaźniki nie opisują mi zgodności z żadną klarowną wizją rzeczywistości, celów, jakie postawiono lub stawia się przed nauką w społeczeństwie. Czy są one dobrze czy źle sformułowane? Nie wiem. Bo powinny być odnoszone do racjonalnie uzasadnionego stanu idealnego - np. znaczący udział w kulturze narodowej lub znaczący udział w transferze wiedzy o kulturze polskiej w obiegu światowym i o kulturach światowych w Polsce a nawet niech już będzie przede wszystkim pielęgnowanie tożsamości narodowej. Mniejsza o merytoryczną zawartość tego celu - na tę chwilę tylko mniejsza! - ale niech już coś ktoś ustali. Bo wtedy można te wskaźniki ocenić, starać się potem coś z nich zrozumieć.
Obecnie zarządzenie i cała procedura parametryzacyjna nie mają znaczenia sprawdzającego jakikolwiek relatywny poziom jednostek nauki w Polsce, przynajmniej w zakresie humanistyki. Będą pomocą dla urzędników. Jedyna dla mnie wiedza z tego działania - ale dodajmy: z działań Minister Kolarskiej również - to, że zdaniem Ministerstwa trzeba lobbować, lobbować, lobbować i się nie bać, nie wstydzić, nie myśleć o celach wyższych. Bo tych ostatnich właściwie nie ma. Jest pragmatyzm i lokalne przepychanki. A czas ucieka, bo jeśli energia ludzi mających odpowiadać za kreowania kośćca polskiej kultury (jakkolwiek to brzmi) ma iść na takie gierki, to oni dadzą sobie radę. Są inteligentni. Ale ani swoich ani otoczenia horyzontów nie poszerzą, do myślenia nie zmobilizują, energii nie rozpalą. Przeciwnie, czekać nas będzie postępujące zniechęcenie i kunktatorstwo tak pracowników, jak i kadry zarządczej.
Ergo - jeśli chcemy pracować w nauce, nie możemy patrzeć na decyzje Ministerstwa. Szanując je i umiejąc się wpisać w nie - bo to nasz główny, bezpośredni pracodawca - musimy szukać gdzie tylko to możliwe sposobów usamodzielnienia od zależności finansowej. Bo pomijając względy ideowe i ideologiczne humanistyce grozi uwiąd twórczy. A historykom stanie się nudnymi, smutnymi, wiecznie niezadowolonymi i szukającymi sposobów na obejście przepisów osobnikami rozmawiającymi o wszystkim, tylko nie o badaniach. Takiej Akademii nie chcę, a taka coraz bardziej po tych latach reform się staje.
Uważam, że nie. Nadal nie mamy klarownej odpowiedzi na pytanie, jakim konkretnie długo- i krótkookresowym celom ma służyć nauka w Polsce. A w jej obrębie - humanistyka. Bo w odniesieniu do niej mogę się w miarę kompetentnie odnieść. Ogólne hasła przedstawiane przez ministra słabo odzwierciedlone są w nowym rozporządzeniu. Umiędzynarodowienie - zaraz, jakie umiędzynarodowienie? Monografie w języku polskim i obcym wyceniane są identycznie. Tak zwane monografie wybitne to w zasadzie tylko monografie polskojęzyczne, wydane w Polsce - przesądza o tym lista konkursów, które mają decydować o nadaniu im tej rangi. Nie chcę przez to powiedzieć, że obiektywnie język wydania decyduje o wartości pracy, ale skoro mamy premiować umiędzynarodowienie - to przy pomocy monografii w języku polskim może to być trudne. Pozostają czasopisma - ale i tu mamy zagwozdkę. Zagraniczni wydawcy raczej nie będą walczyć o listę B. Lista C zawiera czasopisma zagraniczne bez impact factor - czyli dominujące w humanistyce - ale ich lista jest oparta o martwy ERIH i dość niejasno są punktowane. Przykładowo publikacja w Deutsches Archiv fuer Erforschung des Mittelalters została wyceniona na 10 punktów, natomiast w czasopiśmie Wieś i Rolnictwo (lista B) - na 14 punktów. Nawet publikacja w dość fantomowym piśmie Studia Wschodnie (lista B) przynosi 13 punktów. No cóż, biorąc pod uwagę, że Kwartalnik Historyczny uzyskał 11 punktów... to sens tych zestawień dla nadania kategorii naukowej jest mocno dyskusyjny. A biorąc pod uwagę, że zdecydowaną większość publikacji branych pod uwagę w ocenie parametrycznej będzie się pozyskiwać z publikacji w czasopismach - sukces zapewni nie publikowanie w wiodących dla specjalności czasopismach o zasięgu międzynarodowym, gdzie czeka się długo, a nakład sił i środków jest wysoki, lecz w lokalnych, polskich, ale dobrze ulokowanych przez redakcje czasopismach. I o czym poinformuje Komitet Ewaluacji Jednostek Naukowych taki wynik? O umiędzynarodowieniu badań? Jakoś nie sądzę.
Ale to tylko jeden z przykładów. Można by poruszyć ideę "monografii wybitnych". Twór kompletnie sztuczny, opierający się na arbitralnie dobranej kategorii nagród nadawanych przez arbitralnie dobrane i ogólnikowo opisane jednostki. A o wybitności i tak będzie decydował głos ekspertów. Więc po co kryterium wstępne? Jeśli ufamy ekspertom, po co to ograniczenie? Jeśli nie ufamy, to po co są potrzebni i odgrywać mają tak dużą rolę w procesie oceny? Wynikająca z lobbingu kategoria już zdążyła doprowadzić do wzrostu liczby wyróżnień - nieznanych często wcześnie - w komitetach naukowych PAN-u. A za chwilę pewnie podziała tak samo na stowarzyszenia naukowe. I co nam to powie o naszej humanistyce? O jednostkach naukowych? Co najwyżej tyle, że trzeba umieć lobbować w gronach istotnych z perspektywy oceny.
Wreszcie - z nowości - tak zwane niejednorodne jednostki naukowe. Czyli wydziały, których pracownicy publikują - prowadzą badania naukowo-rozwojowe - w różnych obszarach wiedzy. Ma to wyeliminować zafałszowanie wyników przez porównywanie wydziałów w ramach grup oceny o konkretnym profilu. Co oznacza, że jednostki te zostają usunięte z głównego nurtu aktywności KEJN-u i w praktyce pozbawione możliwości uzyskania oceny A+. Co jednak ważniejsze - takie podejście stawia pod znakiem zapytania premiowanie badań wieloobszarowych, interdyscyplinarnych i tworzenie takich jednostek organizacyjnych lub zatrudniania osób z różnych obszarów wiedzy w jednej jednostce celem zwiększenia jej różnorodności naukowej. Opłata się natomiast monokulturowość, bo przecież logicznym ciągiem dalszym będzie zejście z obszarów do dziedzin i dyscyplin. I chyba to byłoby nawet szczęśliwsze, bo przy tak pomyślanej segregacji - GWO vs niejednorodne jednostki nigdy nie będzie jasne, co właściwie oznacza ocena jednostki niejednorodnej. Wszak jej ocena ma być wynikiem będącym sumą wyników w poszczególnych obszarach. Znów - czego się z takiego wskaźnika dowiemy? Na pewno nie będzie to wskaźnik rozwoju nowoczesnych badań - ale nawet nie chce mi się wątku kontynuować.
Co więc otrzymamy na wyjściu? Zestaw wskaźników, które mają decydować o wysokości zarówno dotacji statutowej, jak i budżetowej. Przesądzać o finansowym być - trwać - rozwijać się jednostek naukowych. Sęk w tym, że te wskaźniki nie opisują mi zgodności z żadną klarowną wizją rzeczywistości, celów, jakie postawiono lub stawia się przed nauką w społeczeństwie. Czy są one dobrze czy źle sformułowane? Nie wiem. Bo powinny być odnoszone do racjonalnie uzasadnionego stanu idealnego - np. znaczący udział w kulturze narodowej lub znaczący udział w transferze wiedzy o kulturze polskiej w obiegu światowym i o kulturach światowych w Polsce a nawet niech już będzie przede wszystkim pielęgnowanie tożsamości narodowej. Mniejsza o merytoryczną zawartość tego celu - na tę chwilę tylko mniejsza! - ale niech już coś ktoś ustali. Bo wtedy można te wskaźniki ocenić, starać się potem coś z nich zrozumieć.
Obecnie zarządzenie i cała procedura parametryzacyjna nie mają znaczenia sprawdzającego jakikolwiek relatywny poziom jednostek nauki w Polsce, przynajmniej w zakresie humanistyki. Będą pomocą dla urzędników. Jedyna dla mnie wiedza z tego działania - ale dodajmy: z działań Minister Kolarskiej również - to, że zdaniem Ministerstwa trzeba lobbować, lobbować, lobbować i się nie bać, nie wstydzić, nie myśleć o celach wyższych. Bo tych ostatnich właściwie nie ma. Jest pragmatyzm i lokalne przepychanki. A czas ucieka, bo jeśli energia ludzi mających odpowiadać za kreowania kośćca polskiej kultury (jakkolwiek to brzmi) ma iść na takie gierki, to oni dadzą sobie radę. Są inteligentni. Ale ani swoich ani otoczenia horyzontów nie poszerzą, do myślenia nie zmobilizują, energii nie rozpalą. Przeciwnie, czekać nas będzie postępujące zniechęcenie i kunktatorstwo tak pracowników, jak i kadry zarządczej.
Ergo - jeśli chcemy pracować w nauce, nie możemy patrzeć na decyzje Ministerstwa. Szanując je i umiejąc się wpisać w nie - bo to nasz główny, bezpośredni pracodawca - musimy szukać gdzie tylko to możliwe sposobów usamodzielnienia od zależności finansowej. Bo pomijając względy ideowe i ideologiczne humanistyce grozi uwiąd twórczy. A historykom stanie się nudnymi, smutnymi, wiecznie niezadowolonymi i szukającymi sposobów na obejście przepisów osobnikami rozmawiającymi o wszystkim, tylko nie o badaniach. Takiej Akademii nie chcę, a taka coraz bardziej po tych latach reform się staje.
Subskrybuj:
Posty (Atom)